Mục đích ban đầu

Trong bài viết về Trồng Thông đen NB bằng rổ, Ông Kusida Matsuo hoàn toàn chỉ nói đến rổ nhựa như là một cái chậu cực tốt và rẻ: giúp thoát nước nhanh và thoát hết nước.

Bạn cũng đừng quên là việc đó chỉ xảy ra khi bạn dùng loại đất trồng có hạt độ tối thiểu cỡ hạt đậu xanh trở lên. Chứ mà bạn lấy đất vườn hay cát mịn cho vào rổ thì nước cứ là xuống chậm như thường, và có
khi còn không đủ nước để xuống (lòng đất tâm rổ) vì nước tràn ra lỗ thành rổ.

Thành thử, nếu là cây con cỡ cọng nhang (vốn cần đất mềm, mịn, thoáng, ẩm để giúp sớm ra rễ con) mà đem trồng vào rổ với loại đất hạt thô thì chưa chắc đã tốt. Bởi vậy, ông KM đã chờ đến khi cây Thông con được 2 tuổi. Bộ rễ đã hình thành và cứng cáp mới bắt đầu tỉa, xếp rễ vào rổ với đất trồng hạt độ khoảng 3-7 mm.

Mục đích đầu tiên: thoát nước nhanh, chính là giúp rễ Thông không bị úng nước/phân. Kế nữa, việc nước rút sạch giúp rễ Thông dễ cứng cáp (đất khô ráo) khiến việc tưới nhiều lần (để nhiều phân viên trên mặt) sẽ giúp rễ lấy được nhiều phân nhờ nhiều nước chảy. Đó là lý do trồng rổ giúp cây chóng lớn, rễ an toàn.

Ưu điểm nảy sinh thứ nhất:cây không bao giờ bị khựng

Từ ưu điểm thoát nước, cây Thông trong rổ lớn nhanh. Cứ bình thường thì khi rễ đầy chậu, chúng ta nên thay đất tỉa rễ để tránh trường hợp rễ bị bó chặt khiến nước không thể “chảy tốt” lên bề mặt các sợi rễ. Nếu để chuyện bó rễ (root bound) xảy ra lâu, cây sẽ rất yếu đến độ gần như không phát triển.

Điều cần là tỉa rễ thay đất để có thể trồng lại trong chậu cũ, vì chúng ta cần chóp rễ gần gốc để đưa cây vào chậu bonsai nên mới làm thế, mà thay đất tỉa rễ thì:
-cây lá bản phải tỉa bớt số lá (hoặc cắt mỗi lá nhỏ đi 1/2, 1/3)
-cây lá kim như Thông thì có thể khỏi cắt bớt lá (nhưng cũng có thể nhổ bớt lá hoặc cắt ngắn lá)
mỗi khi chúng ta tỉa bớt rễ, thay đất.
Điều này khiến cây luôn luôn bị sốc, khựng lại một thời gian (để chấn chỉnh lại hệ thống rễ). Thời gian đứng khựng lâu mau thì tùy loài, giống cây. Có thể cây lá bản chỉ cần hơn 1 tháng là hồi phục. Nhưng như cây Thông thì tối thiểu cũng mất 6 tháng tới 1 năm để từ từ hồi phục và 16 tháng tới 2 năm để phát triển bình thường trở lại.

(Chứ nhà vườn thì họ không có mục đích chuyển cây vào chậu bonsai, nên họ cứ là nhấc cây có bàu đất chặt rễ ở chậu nhỏ và đặt cả bàu đất ấy vào chậu lớn hơn, thêm đất đầy chậu là xong. Dĩ nhiên, chậu lớn hơn
thì giá bán cao hơn.)

Từ chuyện đó cho thấy ưu điểm tuyệt vời của kỹ thuật trồng rổ: hễ rễ thò ra lỗ rổ thứ nhất thì cứ thế là đặt rổ thứ nhất vào rổ thứ hai (như nhà vườn đặt vô chậu lớn hơn). Thế là rễ lại tiếp tục có đất mới để phát.
Tình trạng đứng khựng không bao giờ xảy ra. Tuy nhiên, vì mục đích bonsai, cần rễ gần gốc vào phút chót (khi cây đủ lớn) cho nên chúng ta vẫn cần tỉa rễ. Chỉ là chúng ta sẽ không tỉa hết rễ một lúc như trồng chậu. Chúng ta chỉ việc lấy liềm, thọc vào ngoài thành rổ thứ nhất cứ đứt hết rễ ở khu vực 1/4 thứ nhất. Vậy là xong.
Mỗi 3 tháng bạn tỉa bỏ 1/4, sau 1 năm bạn tỉa hết rễ quanh gốc. Lượng Kích thích tố phát triển trao đổi giữa rễ và chồi lá (mình gọi là vòng luân chuyển Auxin) sẽ không bao giờ bị giảm đột ngột (do cắt nhiều rễ) khiến giúp cho cây phát triển liên tục. Chính nhờ vậy mà cây lớn nhanh.

Ưu điểm nảy sinh thứ nhì: Rễ sớm phân nhánh

Rõ ràng là khi ông Kusida Matsuo dùng rổ trồng Thông thì chỉ nghĩ đến việc thoát nước. Ông Kusida Matsuo đã không ngờ là việc này chính là một phát kiến mới cho vấn đề huấn luyện bộ rễ bonsai ngày nay.

Bình thường thì chóp rễ có vùng sinh trưởng, khi được kích thích từ đọt chồi lá rễ sẽ tăng trưởng nhanh. Sự tăng trưởng của vùng đỉnh rễ hoàn toàn chỉ ở chiều dài rễ. Vì vậy, nếu trồng trong chậu, chóp rễ vẫn tiếp tục nhận lệnh kích thích từ đọt lá thì nó vẫn cứ dài mãi mãi. Chỉ khi nào đọt lá không gửi tín hiệu thì nó mới dừng (hoặc chậm lại). Một trường hợp thứ nhì là nếu đọt lá tiếp tục gửi tín hiệu, nhưng vùng sinh trưởng chóp rễ không hoạt động, thì kích thích tố ấy sẽ “kích” lên “sinh mô dưới vỏ rễ” (vùng sinh mô này giữ nhiệm vụ tăng trưởng ngang, rễ mập ra). Vùng sinh mô dưới vỏ rễ khi bị kích thích tăng trưởng (tức là đọt lá bảo :”tụi tui cần nhiều nhựa!”) thế là thay vì sinh ra tế bào nhu mô để làm mập rễ, vùng này sinh ra tế bào sinh trưởng thành lập rễ mới. (chuyện này y hệt chuyện chúng ta khoanh vỏ ngang thân khiến vùng trên vết cứa bị ùn nhựa luyện khiến kích thích vùng sinh mô nảy ra rễ = chiết cành)

Từ nhận xét trên, chúng ta có thể nhận ra ngay tại sao rễ ở rổ nhựa khi ló ra khỏi lỗ rổ đã bị khựng lại. Vùng sinh trưởng ở chóp rễ đã không thể hoạt động. Điều này đưa tới việc kích thích tố từ đọt lá đưa xuống kích thích rễ nảy thêm nhiều rễ con phía trong. Những rễ con này lại tiếp tục bị khựng khi tiến ra thành rổ (nơi thoáng khí và có nước chảy mạnh nhất). thế là chu trình khựng rễ, phát rễ tiếp tục. Kết quả là rất nhiều chóp rễ dẫn tới cây lấy được nhiều nước + muối khoáng nên mạnh, chóng to.

Mời các bạn xem vài kiểu phát rễ và biến dạng rễ theo môi trường.
các kiểu phát triển rễ trong chậu

Hình trích trong http://depts.washington.edu/propplnt/Chapters/air-pruning.htm

Stangle: kiểu rể quấn quanh gốc làm nghẹt sức phát của gốc thân (nên mới có tên: bóp cổ). Đây là kiểu rất thường thấy ở cây Thông trồng trong chậu mà suốt từ lúc nảy ra bởi hạt cho đến lớn không hề tỉa rễ. Mình hay gọi là gốc bị “cù néo”.

Twist: rễ vặn. Cũng là xoắn vặn thành vòng, nhưng trường hợp này bản thân rễ không “tự vặn”. Bình thường thì nó mọc thẳng xuống, khi chạm đáy tròn thì nó vặn mình quanh đáy.

Crank handle: rễ kiểu “tay quay”. Các bạn nhớ hình dạng cái tay quay nước giếng chứ nhỉ.
Kiểu này dễ xảy ra cho những loài cây vốn có bộ rễ xòe ngang để dễ lấy “thức ăn” ở lớp đất mặt. Nhưng khi bị trồng vào chậu, rễ chạy ngang xong là cụp xuống theo thành chậu. (Loài cây Japanese Maple rất dễ bị kiểu này nếu ươm thẳng từ hạt).

Pot-bound: Rễ dày đặc trong chậu. Để ý các bạn sẽ thấy tình trạng này xảy ra mà cây vẫn sống không phải là rễ phát ra đầy các khu vực “bầu đất” cùng lúc. Ngược lại, khởi đầu rễ chạy ra hết thành chậu và phát triển, chia nhánh, đầy mặt ngoài bầu đất (mặt tiếp xúc thành chậu). Khi những rễ này già, chúng phát rễ mới. Đám rễ mới sẽ ép mớ rễ già, cũ vào trong (để lấy chỗ phát). Việc như thế tiếp diễn nhiều lần. Cứ rễ mới ép rễ cũ vào trong. Cuối cùng, chậu đặc nghẹt rễ với đất. Nhưng thực sự, chỉ có mỗi đám rễ ngoài thành chậu là còn sống.

Spiral: Rễ xoắn kiểu trôn ốc. Đây là kiểu đặc biệt của một số giống cây. Rễ cây Thông
cũng có khuynh hướng tự xoắn như vậy (ở cả rễ cái lẫn rễ con. Đó là lý do dễ dẫn đến chuyện quấn vòng gốc = bóp cổ)

Well developed: kiểu rễ phát tốt. Phát triển tốt ở đây có 3 ý nghĩa:
a. hệ rễ phân nhánh liên tục khiến len vào mọi vùng đất trồng : dưới gốc, quanh gốc
b. gần như các rễ cùng cỡ lớn và chiều dài.
c. nhiều chóp rễ (lấy được nhiều nhựa nguyên).

Ưu điểm nảy sinh thứ 3: Thân cây mau lớn

Các bạn đã biết rằng cây có quá trình tích trữ dinh dưỡng vào thân và rễ (quá trình này đặc biệt mạnh vào mùa thu). Việc tích trữ này làm thân và rễ phình to ra. Vậy giờ rễ được tỉa thường xuyên để chỉ nhỏ (và nhiều chóp rễ hút dinh dưỡng) như hình dưới thì cây còn biết để dinh dưỡng vào đâu nếu không cất vào thân?
Liên quan: Vai trò của thân cây

rễ cây trồng trong rổ

7 bình luận

  1. Khách
    Khách 28/06/2016 at 10:10 |

    A ơi cho em hỏi dùng đất gì để chồng cây bon sai ah

  2. Làm sao cho thân cây mau lớn?
    Làm sao cho thân cây mau lớn? 07/08/2016 at 16:43 |
  3. Kinh nghiệm trồng thông đen Nhật Bản (Phần 2)
  4. Kinh nghiệm trồng thông đen Nhật Bản (Phần 10)
  5. Chọn chậu cho cây (phần 2)
    Chọn chậu cho cây (phần 2) 21/08/2016 at 16:48 |
  6. Chọn chậu cho cây (phần 2)
    Chọn chậu cho cây (phần 2) 08/03/2017 at 14:52 |
X