Đất trồng vô cơ hoặc hữu cơ

Hữu cơ: những thứ nguồn gốc từ cây cối chết, tỉ như lá khô, than bùn (rong khô) hoặc vỏ cây.

Vô cơ: Hỗn hợp đất trồng được gọi là vô cơ khi có tỉ lệ hữu cơ rất nhỏ hoặc không có tí ti hữu cơ nào. Vô cơ là những thứ như: đá nham thạch, đất sét nung, xỉ than v.v..
Những thứ đá vô cơ này có vẻ như hơi khó kiếm, tuy nhiên, nếu bạn cứ vào hỏi ở những vườn ươm cây hay nơi bán Dụng cụ, vật liệu bonsai thường sẽ có. Vài loại vô cơ như đá sạn có thể mua ở hàng vật liệu xây dựng.

Cơ cấu đất trồng hữu cơ

Hàng chục năm trước, dân Âu Mỹ mê bonsai có khuynh hướng dùng hỗn hợp đất trồng hữu cơ. Họ dùng một tỉ lệ rất cao những thứ: lá mục, rêu khô, vỏ cây rồi trộn với ít đá sạn nhằm giúp thoát nước.

Thời gian qua, những kiến thức về bonsai tích lũy dần, thế là dân Âu Mỹ mới hiểu ra rằng: đất trồng hữu cơ chả sao giúp cho cây khỏe khoắn và phát triển mạnh được.

Than bùn (rêu khô) cùng những thứ hữu cơ khác đã có rất nhiều bất lợi cho cây cối. Chính vì chất hữu cơ giữ được nhiều nước, thế là đất trồng ứ nước, nhất là vào dịp mưa nhiều mùa Thu, mùa Đông và cả Xuân.

Ngược lại, khi tiết trời nóng nực, rêu khô khi đã bị khô kiệt rồi thì nó lại làm nước tưới trợt đi. Thế là đất trồng, sau khi tưới, cũng là chỗ ướt chỗ khô.

Có lẽ vấn đề tệ hại nhất của đất trồng hữu cơ là ở chuyện hạt độ. Dù rằng trước khi dùng, chúng cũng sàng xẩy để có đất ở mức hạt độ nào đó (bỏ bụi), thế nhưng rồi ít bữa tưới nước là chúng nhão ra hết và kết lại với nhau. Mà đất đã kết lại với nhau thì làm gì còn thông thoáng và cũng chả thoát nước tốt được. Cái thứ đất mà đã ứ nước, rồi cũng chả có không khí trộn vào được, thì rễ sẽ èo uột. Tình trạng dẫn đến thối rễ và cây yếu cũng nhanh thôi.

Món hữu cơ duy nhất, đến nay, tôi vẫn còn khuyên các bạn yêu bonsai nên dùng là loại vỏ cây (đã được ủ mục, lên men). Dĩ nhiên,trước khi dùng phải sàng bỏ mọi thứ lợn cợn nhỏ hơn 2 mm. Tuy là vỏ cây cũng hư nát, thế nhưng chúng mục rất chậm.
Bởi thế, những miếng vỏ cây chả gây trở ngại gì cho việc thoát nước cũng như thông thoáng đất trồng.

Cơ cấu đất trồng vô cơ

Ưu thế của đất trồng vô cơ là chúng giữ được cấu trúc hạt một thời gian dài, chứ không rã thành bột, bùn. Đất đá vô cơ giữ được ít nước chừng mực nào đó thôi còn thì lượng nước dư cứ thế trôi tuột xuống đáy chậu. Quả thật là rất khó xảy ra tình trạng “tưới nước quá tay” cho một bonsai trồng trong loại đất vô cơ ngon lành.

Akadama là một loại đất sét nung, đặc biệt dùng cho bonsai và được nhập vào Âu Mỹ. Đây là loại thường chỉ có bán ở một số vườn ươm hoặc tiệm dụng cụ vật liệu bonsai; thế nên nó cũng chả phải thứ dễ kiếm. Đất sét Akadama cũng có nhiều hạng. Tỉ như loại “Double Redline” (hai đường gạch song song ở góc miệng bao) giá cả có hơi cao hơn các hạng akadama thường, bởi đấy là loại phẩm chất hạng nhất và khó bị bở nát.

Akadama vốn rất thông dụng đối với các bậc Thày bonsai cũng như người chơi bonsai tại Nhật. Lý do dễ hiểu: chúng rất dễ mua và giá rẻ ở Nhật.

Thế nhưng, theo ý tôi, nếu nghĩ Akadama là đất trồng tốt cho bonsai, thì xem ra nó cũng chả tốt gì hơn với những thứ đất sét nung cứng (vốn bán ê hề, giá rẻ ) ở Âu Mỹ.

Hơn nữa, đất sét akadama vẫn có thể bị mủn thành bùn sau 1, 2 năm trồng. Thế nên đất akadama cũ cần được rửa sạch khỏi rễ mỗi năm (hoặc mỗi 2 năm). Vì lý do này, đất sét akadama không nên xài cho những thứ cây không ưa bị lột trần rễ, như các loài
Thông chẳng hạn.
Seramis/Turface/Oil-Dri là tên những sản phẩm từ đất (đất sét) nung đang có bán tại các nước Âu-Mỹ. Nếu so ra với Akadama thì chúng rẻ hơn nhiều và dễ mua. Đất sét nung cứng (như gạch) vốn là chắc chắn hơn Akadama nhiều. Dĩ nhiên chúng chả bao giờ bị mủn vụn.
So với Akadama, đất sét nung cứng có thể dùng nhiều cách:

  • chỉ dùng 100% đất sét nung cứng.
  • có thể trộn thêm ít đá sạn để tăng mức thoát nước.
  • hoặc trộn thêm khoảng 10-20% vỏ cây (mục) nếu đất trồng cần tăng mức giữ ẩm (trong khi vẫn duy trì được khả năng thoát nước cao của đất trồng).

Rất nhiều tên sản phẩm từ đất sét nung cứng hiện đang bán trên thị trường. Tôi đề nghị các bạn cứ chịu khó hỏi thăm bạn bè chơi bonsai quanh vùng bạn ở là biết thêm nhiều loại đất sét nung khác nhau đang có ở địa phương bạn.

Đất vệ sinh chó Mèo (Catlitter, còn được gọi đùa là “Đất Mèo con” Kittydama) đây là tên gọi của đá trầm tích Diatomaceuos Earth hay gọi tắt là Diatomite. Với những bạn đang sống tại Anh quốc, tôi hết lòng khuyên bạn nên dùng loại:
“Tescos Premium Lightweight Cat Litter” này.( Đây là loại dùng cho những con mèo nhà giàu). Loại “đất mèo vệ sinh được nung cứng này” được coi như “đất trồng bonsai hảo hạng”.

Bản thân tôi từng dùng “loại đất vệ sinh cho mèo”này cho tất cả mọi cây bonsai của tôi hàng bao năm nay. Dĩ nhiên là tôi chả hề nghĩ tới việc phải đổi qua loại “đất” nào khác. Mà lại nữa, thứ đất vệ sinh cho mèo này giá cực rẻ và dân chúng Anh quốc
cứ việc bước vài bước tới Siêu thị Tescos mua là có.

(lời người dịch: Siêu thị Âu Mỹ thường có bán thức ăn, đồ chơi và đồ vệ sinh chó mèo. Người ta đổ “đất vệ sinh cho mèo” vào thau, đặt ở chỗ khuất. Chó hay mèo sẽ tự đi tiêu tiểu vào đó. Đất này hút ẩm và khử mùi khai.)
đất vệ sinh chó mèo
hỗn hợp đất trồng

Sàng xẩy loại bỏ bụi đất

Nhiều bụi đất trong đất trồng làm nghẽn đường thoát nước và còn làm mất “bề mặt tiếp xúc của hạt đất”. Để cấu trúc đất trồng được thoáng (bề mặt hạt đất), đương nhiên là chúng ta cần sàng xảy để loại bỏ bụi và những thứ lợn cợn.
Dưới đây là hình ảnh loại đất trồng có lẫn các hạt mịn (cũng hay gặp ở 1 số cây Việt Nam). Loại đất trồng này cũng chả khác gì đất không có hạt thô: vẫn là thiếu dưỡng khí.
đất trồng có lẫn hạt mịn

Chuyển từ Hỗn hợp Hữu cơ sang Vô cơ

Khi chuyển những cây bonsai lá bản từ hỗn hợp đất trồng hữu cơ sang vô cơ, các bạn sẽ thấy loại cây này có thể thích ứng ngay lập tức. Thế nhưng với những loại Tùng Thông, các bạn nên lưu lại một ít đất cũ để trộn vào đất mới. Bởi phần đất cũ vốn có các loại khuẩn căn (mycorrhizae) cần thiết sức khỏe của các loài cây Thông, Tùng.

Hỗn hợp đất trồng Bonsai hảo hạng

Chả có thứ hỗn hợp đất trồng nào được coi là hảo hạng trong việc canh tác cây bonsai. Những biến đổi về thời tiết, lượng mưa, chế độ tưới nước của từng người trồng, và ngay cả riêng từng cây bonsai đã là những yếu tố quan trọng khiến cho mỗi người mê bonsai cần quan tâm để thay đổi tỉ lệ trong hỗn hợp đất trồng.

Mức hay nhất chính là dựa trên kinh nghiệm riêng của bạn khi dùng từng kiểu hỗn hợp hoặc thay đổi một vài nguyên liệu khác nhau cho hỗn hợp. Từ đó, bạn có thể tự rút ra kết luận. Mình khuyên bạn thế này thử trước thế này: Bạn nên khởi đầu bằng thứ hỗn hợp mà những ngươi chơi bonsai quanh bạn đang dùng. Rồi sau đó, tư bạn tìm tòi thêm sau. Mình cũng khuyên bạn: hỗn hợp đất trồng vô cơ sẽ luôn là loại dễ giúp canh tác được những cây bonsai khỏe mạnh.

“Đất trồng Bonsai” bán ở vườn ươm cây và tiệm dụng cụ/vật liệu Bonsai

Thú thật là mình rất buồn để nói thẳng với các bạn là: Hầu hết những bao “đất trồng bonsai” bán ở vườn ươm hay gian hàng dụng cụ/vật liệu Bonsai chả xài gì được cho cây Bonsai. Thường thì các hỗn hợp đất trồng này cũng chỉ gồm ít rêu khô (than bùn), lá vụn, gỗ vụn pha trộn với cát thô hay đá sạn (như đã đề cập ở trên). Mà đất trồng như vậy thì : giữ nước nhiều, không thông
thoáng, và nói chung ra thì “chả giúp cây bonsai khỏe mạnh được”.

Dĩ nhiên là cũng có bán đâu đó những loại đất trồng bonsai tốt, thế nhưng xem ra cũng khó kiếm. Chứ còn như bạn mua những bao đất trộn sẵn ở vườn ươm về xài thì có thể là trồng được cây sống trong chậu to đùng(cây cảnh sân vườn) chứ chả hẳn là đất ấy thích hợp cho việc trồng cây bonsai trong cái chậu nhỏ xíu.

Cũng thể, hễ bạn mua một cây bonsai ở một vườn nào đó mà chủ vườn không hẳn là một “chuyên viên bonsai”, thì bạn cũng chớ có “chắc hẳn” rằng: đất trồng trong cái cây bonsai bạn mua ấy là đất trồng bonsai hảo hạng.

Bác Vũ Hưng dịch từ bonsai4me
Bài liên quan:
Đất sét nung Akadama
Tự làm đất trồng bonsai

26 bình luận

  1. Kỹ thuật trồng và chăm sóc tùng (Juniper)
  2. Khách
    Khách 26/04/2014 at 17:42 |

    Chỗ Mình thì ko có ruộng để đi đào đất nên mình làm cách hơi khác bạn 1 chút.
    1/đập nhỏ xỉ than tổ ong rồi sàng rửa ( hạt khoảng 0,5 cm) bỏ xuống lớp đáy chậu.
    2/ sàng rửa cát hạt lớn( cát vàng) bỏ vào lớp giữa chậu.
    3/ lớp trên cùng mình dùng đất trồng mai (tribat) mua giá 35k/1bao.
    Tưới nc 1 thời gian lớp tribat ở trên cũng thấm xuống 2 lớp dưới nhưng lúc đó cây của mình cũng đủ thời gian để phát triển tương đối rồi.

  3. Tùng la hán từ A tới Z
    Tùng la hán từ A tới Z 02/05/2014 at 14:39 |
  4. Kinh nghiệm trồng cây Phi Lao (Dương)
  5. tuantm
    tuantm 04/09/2014 at 21:04 |

    Chào bạn, bạn vui lòng chỉ mình cách chăm sóc cây tùng thơm và cây tuyết tùng ( lá lúc nào cũng có màu trắng trắng), mình ở SG

  6. Khách
    Khách 07/09/2014 at 23:17 |

    Cảm ơn anh về bài viết hay này.
    Em ở quy Nhơn mới chơi cây được vài năm nhưng đã chết nhiều cây rồi có lẻ là do cưng nên hay cắt sửa, nhưng nhiều cây khi thay đất em ko thấy rể phát triển mà cứ lụi lần.
    Nay qua bài nay em học được nhiều lắm nhưng anh cho em hỏi thêm xíu.
    1. Xỉ than hạt lớn bao lâu thì vở vụn vì em ít khi thay đất nên sợ ko thoát nước được.
    2. Khi trộn thì với tỉ lệ bao nhiêu là được.
    3. Hồi giờ em trồng theo.:
    – 50 cát xây dựng
    – 20 tro trấu
    – 10 sơ dừa
    – 10 đất ruộn
    -10 phân vi sinh 301.
    Vậy có ok ko anh?

  7. Khách
    Khách 25/11/2014 at 15:16 |

    em hỏi anh xíu:
    khi em đập xỉ than thì mấy cái xỉ đen đen nhiều ơi là nhiều con mấy cái màu đỏ ít quá vậy cái màu đen có dùng được không?
    Như anh nói xỉ than trồng được cây lá bản vậy cây mai thì sao? ( e rất thích mai và hiện đang trồng nhiều mai zữ lắm) em hỏi vậy vì cây mai trồng trong chậu to rất khó khăn trong việc di chuyển.

  8. Khách
    Khách 28/11/2014 at 15:34 |

    A Thiện cho em hỏi thêm, xỉ than cứ như vậy mãi hay bao lâu thì vỡ nhỏ( tự vỡ). năm nay em định trồng thử bằng xỉ đó.
    Em định:
    lớp dưới toàn là xỉ cở lớn
    lớp giữa (quan trọng) em trộn thêm chất hữu cơ như thường.
    lớp trên cùng trồng xỉ nhỏ (mịn) trộn.
    anh thấy sao?

  9. Văn Đạt
    Văn Đạt 30/11/2014 at 22:41 |

    Anh ơi cho e hỏi với loại đất mà a nghĩ ra thì có thể trồng hoa không ak và anh cho e xin tỉ lệ pha chế cụ thể được không ak. vì e không biết pha với tỉ lệ bao nhiêu là thích hợp để cây phát triển .
    e cảm ơn a nhé !

  10. Khách
    Khách 25/12/2014 at 03:33 |

    Bác cho em hỏi muốn mua phôi Tùng la hán thì mua ở đâu vậy. Em tìm mãi không thấy, trong miền Nam thì có nhiều nhưng sợ vận chuyển lâu cây sẽ chết. Em ở ngoài Bắc Bác ạ. Cám ơn Bác

    1. Khách
      Khách 12/03/2016 at 23:43 |

      Tùng là hán nhà minhg trong Thanh Hoá trồng nhiều lắm. Loại 5 đến 6 năm. Bây jờ chắc rẻ. Bạn nào mua thì trao đổi nhé.

  11. Khách
    Khách 31/12/2014 at 18:59 |

    Thx bạn chia sẽ !

  12. Khách
    Khách 29/05/2015 at 12:42 |

    Cảm ơn vì bài viết rất có ích!

  13. Cuongpro
    Cuongpro 07/10/2015 at 19:40 |

    có ai biết chăm sóc cây Sam Hương đài loan không?cách đánh cây từ vườn lên chậu không bị chết và phòng bệnh cho Sam hương như thế nào?

  14. Khách
    Khách 17/04/2016 at 23:10 |

    a ơi e lấy đất kiến đùn lên được ko

  15. Đất trồng bị cứng, bí hoặc dính bết thì phải làm sao?
  16. Kinh nghiệm trồng thông đen Nhật Bản (Phần 4)
  17. Cách giâm cành tùng la hán
    Cách giâm cành tùng la hán 02/09/2016 at 22:50 |
X