Hít vào cũng như thở ra đều qua mũi, nhưng không để cho cánh mũi phập phồng co nở. Thở ra bằng bụng, tức là khi hít vào thì phình bụng dưới, khi thở ra thì thót bụng lại và co hậu môn lên. Hơi thở phải thật nhẹ nhàng và chậu rãi. Nên nhớ rằng trong giới sinh vật, loài nào có chu kỳ hô hấp dài đều là những loài sống lâu: con chó trung bình mỗi ngày thở 50.400 lần và sống được quãng 12 năm, con ngựa mỗi ngày thở 29.000 lần và sống được khoảng 25 năm, con rùa thở 8.200 lần và sống trên một thế kỷ. Có những hành giả Yoga hít vào và thở ra nhẹ nhàng đến mức một sợi bông cực mảnh để trước lỗ mũi cũng không động đậy, và mỗi nhịp thở có thể lâu tới cả tiếng đồng hồ hoặc hơn nữa. Có lẽ nhờ phép thở cực kỳ chậm rãi, gần như không hoạt động mà có những hành giả tự nguyện nằm trong hòm kín chôn sâu dưới đất hoặc ngâm trong bể nước cả tuần, thậm chí lâu hơn và sau đó lôi lên, mở ra vẫn sống.

Khi hít vào và thở ra, phải chú ý dẫn dắt hơi thở theo một lộ trình nhất định. Có thể tưởng tượng hơi thở vào qua mũi, ngược lên đỉnh đầu-huyệt bách hội-ra sau gáy, dọc theo sương sống xuống xương cụt, dừng lại ở đó, rồi cho hơi ra tới đan điền, chạy bên dưới da ngược lên qua rốn, dọc xương ức lên chỗ khoảng giữa 2 lông mày-ấn đường-rồi ra đằng mũi và dừng lại ở chóp mũi. Cũng có thể đơn giản hơn, đưa hơi vào thẳng xuống đan điền, dừng lại ở đó rồi lại vận hơi ra ngược chiều đường vào và dừng lại ở đỉnh mũi, v.v… Nói chung có nhiều lộ trình. Mặc dù mỗi lộ trình đều có một đặc hiệu về một mặc nào đó, nhưng vấn đề quan trọng nhất không phải ở chỗ lựa chọn lộ trình nào mà ở chỗ kiên trì một lộ trình đã chọn, không một phút một giây để cho hơi thở đi chệch ra khỏi lộ trình đã ấn định. Một khi ta đã thành công trong việc dẫn dắt hơi thở theo một lộ trình nhất định nào đó, tức là một khi ta đã tập được cho trí óc ta, ý thức ta chỉ chuyên chú vào mỗi một việc là theo dõi, bám sát con đường đi của hơi thở thì khi ấy ta dễ dàng điều vận hơi thở theo một lộ trình bất kỳ nào khác, ta có thể đưa hơi thở tới bất kỳ nơi nào, bộ phận nào trong cơ thể ta mà hiệu quả là nơi đó, bộ phận đó có thể nóng ran lên, thậm chí phồng to lên. Đây là một hiện tượng mà nhiều người trong chúng ta từng có dịp chứng kiến. Cái mà ta quen gọi là hơi thở, thực ra theo lý thuyết Yoga không phải là hơi, là khí theo nghĩa vật lý, mà chỉ là phương tiện cụ thể để thực hành tư duy hình tượng. Như vậy mọi phản bác theo lập luận hơi thở chỉ có vào phổi qua khí quản sao lại lẫn được vào đan điền hoặc theo cột sống không còn ý nghĩa gì khác hơn một nhát dao chém xuống nước hoặc một cú xô vào cánh cửa để ngỏ. Ta sẽ trở lại vấn đề này trong mục Prana của phần Raja Yoga. Có thể tập thở trong tư thế nằm, đứng, ngồi trên ghế, nhưng tốt nhất là ngồi tư thế tòa sen hay kiết-già (Padmâsana).

Qua phong cách Yoga trong hai hoạt động thiết yếu nhất của của sống là thở và ăn, ta thấy nổi bật lên hai đặc điểm chẳng những quán xuyến cả hai hoạt động ấy, mà còn toàn bộ phép tập Hatha Yoga nói riêng và bất kỳ môn Yoga nào khác nói chung. Đó là:

+Phản tự nhiên: Thở theo tự nhiên là để mặc cho hoạt động ấy tiến hành một cách tự động, vô thức, lại càng không ép theo trình tự 4 thời và nhịp độ 1-4-2-4. Ăn theo tự nhiên là nhai đến đâu thấy ngon miệng thì nuốt vội để tranh thủ ăn miếng khác, không có ai hơi đâu mà nhai tới cả trăm lần, rồi còn phải ngậm lại trong mồn mãi 30 giây mới được nuốt. Cái tính “phản tự nhiên” của Yoga ấy còn biểu hiện ở nhiều cách luyện tập khác.

+Thí dụ: Con người vốn có tư thế đứng thẳng, đầu đội trời, chân đạp đất, vậy mà phép trồng chuối lại yêu cầu làm ngược: đầu đội đất, chân đạp trời.

+Thí dụ: trong đầu óc con người, khi tỉnh táo ai chẳng phải suy điều này, tính điều khác, các ý nghĩ chen lấn nhau xuất hiện, vậy mà phép đại định Samâdhi lại nhằm làm cho đầu óc trống rỗng, không có một ý niệm bất kỳ nào hiện hữu dù người nhập định không phải đang ở trong trạng thái thôi miên, trái lại là đang ở trạng thái tỉnh táo nhất của ý thức.

+Thí dụ: các giác quan của con người, một biểu hiện tự nhiên nhất và đặc trưng nhất của sự sống là luôn luôn phản ứng lại những tác động, những thông tin của thế giới bên ngoài, nhưng phép chế cảm Pratyahara của Yoga lại tìm cách ngăn chặn, thủ tiêu các tác động ấy và phản ứng ấy, hoặc nói cách khác, tìm cách làm tê liệt, vô hiệu hóa giác quan.

+Thí dụ: Các cơ trơn khác với các cơ vân, hoạt động bên ngoài phạm vi điều khiển của ý thức, vậy mà người luyện Yoga lại cố gắng buộc các cơ trơn phải tuân thủ ý chí.

Ta không thể tự bịt mắt mình mà phủ định sạch trơn các thành tựu kỳ vĩ mà các hành giả Yoga đã thực hiện được. Mặt khác, ta cũng không tài nào chấp nhận ý nghĩ cho rằng làm trái tự nhiên là tốt hơn theo tự nhiên. Mắc mớ chỉ là ở chỗ ta quen lấy một dạng thức thị hiện, một mô hình hoạt động, một thức nhận cảm giác của tự nhiên, cái tự nhiên của thân xác, làm toàn bộ tự nhiên của con người. Một đứa trẻ nhỏ trông thấy cái gì ăn được, thậm chí không ăn được là vồ ngay lấy, là đút ngay vào mồm, phùng má trợn mép mà nuốt bất kể lợi hại, tốt xấu, đó là “tự nhiên” chứ sao! Nhưng rồi dần dần nó lớn lên, nó khôn ra, nó không còn đòi, còn cầm ăn văng mạng nữa, nó biết tự kiềm mình, tự chế mình và đó sao chẳng phải là rất “tự nhiên”. Một người dân trong một bộ lạc bán khai đi lang thang trong rừng, chẳng may (!) trông thấy một đối tượng khác giới tính mà anh ta thích thì tại sao lại không tự nhiên nếu anh ta nhảy xổ vào đối tượng kia mà chiếm hữu! Trái lại một con người sống trong xã hội ăn minh, gặp tình huống tương tự thì dù trong bụng có thích đến chết đi nữa cũng phải làm bộ dửng dưng, trên thực tiễn không thể có một hành động xúc phạm nào, và như vậy ai cũng bảo thế là tự nhiên thôi. Tự nhiên trước là tự nhiên của thân xác, tự nhiên sau là tự nhiên của ý thức, nói rõ hơn, tự nhiên theo tập quán, theo quy tắc của quan hệ giữa người và người trong xã hội văn minh, và quy tắc ấy cũng chỉ là thành quả của những bước trưởng thành của ý thức. Nhưng bản thân ý thức của con người và sự trưởng thành theo lịch sử của nó là gì nếu không phải là tự nhiên?

Ngoài thân xác và Ý thức là những tự nhiên “sơ cấp” và “trung cấp”, con người, theo lý thuyết Yoga, còn có một “tự nhiên” tiềm ẩn, hết sức huyền diệu, đó là siêu thức (supraconscience) mà các hành giả Yoga nỗ lực giải tỏa bằng những phương pháp dĩ nhiên là phải hoàn toàn khác biệt với cách thức mà qua đó thị hiện những tự nhiên “sơ cấp” và “trung cấp”.
tập yoga là ép mình sống trong khổ hạnh
+Khổ hạnh: Chỉ mới nghe miêu tả thôi, ta cũng có thể nghĩ rằng ăn theo kiểu Yoga chẳng những không còn thú vị gì mà lại chẳng khác chi một thứ hình phạt tự nguyện và nếu bắt tay vào thực hiện thì có lẽ đa số chúng ta không thể ăn được theo cách đó quá một ngày. Thở thật nhẹ nhàng, khẽ khàng như phép thở Yoga yêu cầu dễ gây cho ta cảm giác như đang lúc đói cào cấu mà lại phải bắt buộc nhai từng hạt cơm một thay vì lùa nhanh và nuốt vội. Còn giữ hơi và hít lâu thì cái trên làm ta muốn thở hắt ra và cái sau lại làm ta muốn há mồm thật to mà hớp không khí vào cho đã. Toàn là những cách khiên cưỡng, bắt ép thân xác, hoạt động và khuynh hướng tự nhiên của nó phải đi theo những con đường khổ ải, nhọc nhằn. Và không riêng gì trong việc ăn và thở, ở đâu cũng thế… Vả chăng ta cũng đã nói rồi. Yoga tức là khổ hạnh. Yoga tức là từ bỏ hết những lạc thú của kiếp nhân sinh. Và như thế để làm gì? Để được cái gì kia chứ? Bất kỳ ai và ở đâu, một khi đã muốn đạt tới một thành tựu lớn lao nào đó đều phải từ bỏ phần nào các lạc thú của bản thân, tức là thực hành phần nào sự khổ hạnh. Có điều cái mà Yoga nhằm đạt tới bằng giá của sự khổ hạnh là cái gì, nó có thực không và đáng giá không? Chúng ta sẽ gặp lại vấn đề này trong phần Raja Yoga, còn ở đây, với Hatha Yoga, ta chỉ đặt ra một mục tiêu hạn chế: tăng cường và duy trì sức khỏe của ta. Và nếu chúng ta chỉ mong muốn có sức khỏe theo cái nghĩa hiền hành và đơn giản là không hay ốm đau, không mang ác bệnh, cơ bắp có một cường lực nào đó, chứ không yêu cầu trở thành những siêu lực sĩ thực hiện các kỷ lục Guiness thì may mắn thay Hatha Yoga không quá khắt khe, quá nghiêm ngặt đòi ta phải ép thân xác khổ hạnh ghê gớm lắm đâu, mà vẫn đảm bảo tăng cường và duy trì được cho ta sức khỏe một cách hữu hiệu. Vì vậy chúng ta có thể yên tâm bước vào thực hành các bài tập Hatha Yoga với niềm lạc quan tin tưởng mà khỏi phải áy náy, bận lòng là đã không giữ mình, không kiêng kem đúng phép.

X