Nguồn: Andy Rutledge
Biên dịch: bác Vũ Hưng trong caycanhvietnam.com.
Chả có thứ ngôn ngữ nào không có câu có kệ (?), lại có thể diễn đạt cho người khác hiểu. Những quy tắc căn bản của việc truyền đạt vốn luôn luôn cần thiết để đạt thành công này. Vài người cao tay nghể có thể “chế” ra vài chuyện “phạm quy” hết sức thông minh và họ có thể truyền đạt được điều họ muốn. Nhưng dẫu sao, muốn làm được điều “phạm quy nhưng vẫn truyền đạt tốt” đó, họ phải:
-chấp nhận một vài rủi ro, và
-biết xài bối cảnh quanh tác phẩm sao cho nổi được ý muốn nói.
Ngay như trong ngôn ngữ viết, những chuyện gây hiểu lầm (của người đọc) cũng là do đầu óc họ so chữ đọc được với “quy ước căn bản”.

Bởi vậy: không có những nền tảng, không có những nối kết cơ bản, việc truyền đạt không thể thành công; dẫu là truyền đạt bằng ngôn ngữ nói, ngôn ngữ viết, hình tượng cụ thể, hay ngay cả bằng âm thanh hoặc đường nét vẽ vời, thì cũng cần như nhau cả.
Trong việc truyền đạt ý tưởng, bối cảnh (cảnh sắc, những hiện tượng chung quanh) là yếu tố hết sức quan trọng. Để hiểu được sự quan trọng của bối cảnh, mời các bạn xem mấy ví dụ về “những tựa đề trên trang nhất Nhật báo” được viết ‘ngắn gọn, đủ nghĩa, nhưng phải đập ngay vào mắt, đủ để người lướt mắt qua sẽ phải mua báo”

Kids Make Nutritious Snacks (Trẻ em Làm Thức ăn vặt Bổ dưỡng)
Kids =trẻ em 3-12 tuổi
Make = làm, chế, nấu….
Nutritious = bổ dưỡng
Snacks = thức ăn vặt (lụn vụn, kiểu bánh tai heo )

Prostitutes Appeal to Pope (Gái làng chơi kháng kiện tới Đức Giáo Hoàng)
Prostitutes = gái làng chơi
Appeal to = kháng cáo, đưa kiến nghị, dâng lời cầu khẩn…
Pope = ĐGH, cách gọi thân mật

British Left Waffles on Falkland Islands (Người nước Anh Để lại Bánh kẹp trên Đảo Falkland)
British = người nước Anh
Left = để lại, để quên, rời bỏ …
Waffles = bánh kẹp, bánh quế (người Mỹ hay ăn với mật ong ), đàm phán vô bổ…
on Falkland Islands = trên hai hòn đảo tên Falklands

(nguồn từ quyển sách :”The Blank Slate” của tác giả Steven Pinker, năm 2002)

Mới thoạt nhìn tựa thì người đọc sẽ thấy nghĩa như hàng chữ viết đậm ở trên (tức là nghĩa theo từng chữ – literati). Khi so nghĩa khởi đầu đó với những chữ chung quanh (ngữ cảnh – context), người đọc sẽ tự động chuyển nghĩa sang ý khác cho phù hợp.

Riêng trong thí dụ đầu tiên: nếu hiểu là Trẻ con tự làm thức ăn vặt bổ dưỡng, thì sẽ đâm “mắc cười”, vì con nít 6,7 tuổi mà bảo vào bếp nấu nướng, làm ra thức ăn là coi không được (thiếu an toàn). Nhưng nếu viết tựa là “Làm thức ăn vặt bổ dưỡng cho Trẻ em” thì nó lại thường quá, chắc chả ai buồn đọc. Thế nên ký giả đã sáng ý đưa chữ Trẻ em lên đầu câu (vì ai cũng quan tâm đến trẻ em). Thế là cái tựa trở nên hấp dẫn khi mới đọc (vẻ mắc cười). Sau đó người đọc sẽ hiểu đúng ý ký giả bằng 1 trong 2 cách (chuyển chữ và thêm chữ):

-Trẻ em, (cần được chúng ta )làm những thứ ăn vặt (cho chúng).
-Hãy làm những thức ăn vặt bổ dưỡng cho trẻ em.

Trẻ em Làm Thức ăn vặt Bổ dưỡng
(Hãy) Làm Thức ăn vặt Bổ dưỡng cho Trẻ em

Gái làng chơi kháng kiện tới Đức Giáo Hoàng
Gái làng chơi dâng lời cầu xin tới ĐGH

Người nước Anh Để lại Bánh kẹp trên Đảo Falkland
Quân đội Anh Rút lui và Để lại cuộc Đàm phán chưa kết quả trên đảo Falklands

Nếu đọc các đề tựa trên theo kiểu “đàng hoàng” thì quả là chúng có vẻ “mắc cười” hoặc có vẻ muốn “bôi nhọ” ai đó. Tuy nhiên, khi đối chiếu với những chữ chung quanh (ngữ cảnh) chúng ta suy ra được ý nghĩa thực sự ký giả muốn viết ở mỗi lời tựa.

Tập sách này là một nỗ lực để xác định một số những quy tắc hết sức căn bản trong vấn đề truyền đạt cho sáng tạo nghệ thuật. Ấy thế, ngay cả những tiêu đề, chả thấy chỗ nào dành chỗ đứng cho vấn đề “tự thể hiện cá tính”.

Cái việc “đưa ra những biểu hiện cá nhân” hoặc ” cảm nhận cá nhân” qua tác phẩm chính là một phần quan trọng mà chúng ta từng thảo luận về sáng tạo nghệ thuật, cộng với vấn đề truyền đạt.(tiền đề ở chương hướng tới việc có thêm nhiều sáng tạo nghệ thuật. )
Tuy vậy, rõ ràng là những biểu hiện cá tính này đã chẳng thể truyền đạt thành công tới người xem, nếu như người sáng tạo tác phẩm không nắm trong tay những hiểu biết chính xác về các quy tắc thiết kế nghệ thuật căn bản, cũng như nếu không tạo ra được một cảnh sắc (ngữ cảnh) phù hợp quanh tác phẩm để người xem dựa vào đó tham khảo và thấy ra ý.

Sự tự thể hiện cá nhân

(Ghi chú của người dịch:
1. Thực sự thì mình có chút lấn cấn trong việc dịch cụm từ “self-expression”. Ba hồi nó mang nghĩa tự thể hiện cá tính, bốn hồi lại phải dịch là biểu hiện cảm nhận. Nay mình gom hết vào cụm từ: tự thể hiện cá nhân cho cả 2 phần ý nghĩa trên. Nếu các bạn có từ nào thay thế, vui lòng nêu ý kiến. Cảm ơn.

2.Thoạt đầu cụm từ Self-expression được dịch là “Tự thể hiện bản sắc cá nhân”. Qua góp ý rất hay của bạn Juniperus nay đổi thành: Sự tự thể hiện cá nhân.Cảm ơn bạn Juniperus.)

Bonsai vốn được coi như một dạng sáng tạo nghệ thuật muôn vẻ vì chúng được thực hiện bởi mọi giới trong dân gian. Một trong những ý nghĩa coi như phổ biến và dễ hiểu nhất về bonsai: Bonsai là kết quả của việc tự thể hiện cá nhân.

Khi bạn cắt tỉa một bonsai, chính cái ý niệm: “cá nhân tui tự tạo dáng cây này” sẽ là động lực hướng dẫn bạn tới cái dáng bạn định tạo; và cũng chắc chắn rằng những cách biểu hiện của riêng bạn trong sáng tạo sẽ tô điểm nét nghệ thuật trên tác phẩm.

Ấy thế nhưng, nếu bạn gạt hết mọi quy tắc sáng tạo nghệ thuật sang một bên, thì tác phẩm của bạn có thể chỉ một mình bạn thấy hay ho, chứ còn người xem chả chắc gì hiểu điều bạn muối diễn tả (tác phẩm giảm khả năng truyền đạt tới người xem).
Như vậy có thể nói: việc bạn tự thể hiện bản sắc cá nhân trên tác phẩm bonsai sẽ “tịt ngòi”, trong việc diễn tả, và cả trong việc nối kết những thành phần cấu tạo tác phẩm (cây, chậu, trưng bày)tới người xem cũng chả có tí liên hệ nào: ấy là do người xem không nắm được điều bạn muốn nói bởi vì họ không thể dựa vào đâu
để hiểu. (Chứ bình thường thì người xem liên kết tác phẩm với ngữ cảnh chung quanh để dựng lên “một hình ảnh đúng nghĩa”, tức là có ý niệm chính xác điều người tạo dáng muốn nói).

Một thí dụ về chuyện “ngây ngây”

Giả như bạn gặp một ông “bảnh bao” trong buổi dạ tiệc. Bạn ngỏ lời :”Chào ông!”, vị này đáp lại bằng cách nhếch hai mép lên tận mang tai và cổ họng phát hai tiếng “í! ờ!”. Khựng người! bạn hỏi thăm xem ông ta có ổn không? Ông ta lại vẫn cứ “í! ờ!”. Đến nước này thì bạn đành lịch sự xin lỗi, rút lui, đi kiếm người khác chuyện trò. Eo ơi! Rõ khiếp!

Chẳng qua thì cái nhà ông “bảnh bao” ấy vốn vẫn thích diễn đạt nỗi vui sướng của ông ta bằng cách kéo hai mép lên mang tai và thốt “í! ờ!”. Bởi chả có dấu hiệu chung nào ở đây, thành thử không ai hiểu được ông ta muốn nói gì.
Vậy là, diễn đạt của nhà ông “bảnh bao” này hoàn toàn chẳng sao liên lạc được tới những người ông ta gặp.

Thế bây giờ, hẳn bạn còn nhớ: thông thường ra, khi diễn tả một nỗi vui sướng, thì người ta dùng một từ ngữ nào đó trong nhóm ” thán từ” (những từ dùng để chỉ trạng thái cảm xúc như mừng rỡ, vui sướng…Sau những từ này thường thấy dấu chấm than.
Thí dụ : Trơ …ời ơi! Đã quá!…). Thế nhưng, dẫu có dùng “thán từ” chăng nữa, thì từ này cũng cần những ngữ cảnh quanh nó, những ngữ cảnh nằm trong “khu vực” hiểu biết chung của mọi người. Kiểu như chữ nghĩa (từ vựng) thì phải liên hệ với loại ngôn ngữ bạn nói vậy (hoặc là cái ngữ cảnh nào đó “quanh cái cách biểu thị của cái nhà ông bảnh bao kia” để bạn hiểu rằng: ông ta không nói được tiếng Anh như bạn).

Thêm bước nữa, các thán từ diễn đạt niềm vui sướng thường được giới hạn trong một “khu vực ngữ cảnh” được xã hội chuẩn định. ( kiểu như có cười vui, hét lên vì sung sướng, thì cũng cần thể hiện đúng nơi, đúng lúc).

Nói cách khác: sự truyền đạt, phần lớn, liên hệ mật thiết với những quy ước căn bản; đấy là những chuẩn mực được thừa nhận rộng rãi, thành thử mọi người đều hiểu rõ.

4 bình luận

  1. Ngọc Nhã
    Ngọc Nhã 26/02/2016 at 19:36 |

    Cảm ơn tác giả và người sưu tầm biên soạn rất nhiều, đây là những điều bổ ích cho những ai thực sự đam mê bonsai !

  2. Nền tảng nghệ thuật trong tạo dáng bonsai
  3. Nét thẩm mỹ trong tác phẩm: Mục tiêu và thử thách
  4. Cảm nhận về cây bài
    Cảm nhận về cây bài 21/08/2016 at 15:37 |
X