(Black Pine From Seed , by Kusida Matsuo, Bonsai Today n.20 -1992 explaining in Vietnamese by Hung Vu for training purpose only )

Để tiện việc theo dõi, trao đổi bàn luận ở những phần sau, một số chi tiết trong bài sẽ được đánh số la mã kèm hoa thị (vd. 1*, 2*…) Bài dịch này chỉ mang tính chất tham khảo, nếu bạn đem áp dụng nguyên xi e rằng không ổn đối với khí hậu Việt Nam. Lúc đó bạn lại quay sang trách ông K.M giấu bí kíp, nhưng thực ra không phải vậy đâu. Nếu trồng ở Việt Nam cần 1 số thay đổi (sẽ trình bày ở phần sau).

Trồng thông đen từ hạt

(Lời tác giả Kusida Matsuo) Lúc tôi quyết định trở thành người trồng bonsai chuyên nghiệp, mọi người ở Nhật cười ngạo tôi biết mấy. Chả là vì tôi muốn chuyện điên rồ: số vốn khởi nghiệp thiệt nhỏ nhưng lợi thu về phải thiệt lớn, mà phải trong thời gian thiệt ngắn và sản phẩm của tôi phải tuyệt hảo. Nghe rõ là chuyện đùa, ấy thế mà tôi đã thành công.

Tiền mặt trong tay không có, tôi phải khởi sự bằng cách lên núi băng rừng đi kiếm đào những gốc thông cho bonsai. Công việc quá cực nhọc mà cây mang về được tới nhà cũng chết vô số, tôi chuyến hướng qua việc nhổ những cây thông con (1 tuổi) đang mọc đầy trong rừng. Cũng chả được tích sự gì, đám thông con chết ráo, tôi thành công cốc.

Cuối cùng tôi nghĩ: thôi thì hái quả thông về lấy hạt ươm. Chuyện cũng đơn giản: chỉ việc quảy túi vào rừng hái đầy giỏ rồi về. Một lợi thế rất lớn là tôi chọn quả từ những cây thông đẹp (lá ngắn, nhiều cành, lùn và thật khỏe mạnh). Chắc hẳn những quả này sẽ cho tôi những cây thông bon sai tuyệt vời.

Khó khăn về cây giống đã xong. Bước kế là làm sao để có cây thông bonsai cổ lão trong thời hạn thật ngắn. Thử đủ kiểu, cuối cùng tôi tìm ra cách trồng bằng rổ. Thực tế, phương pháp này giúp tôi thâu ngắn nửa thời gian. Những cây thông đen của tôi tuy mới 10 năm nhưng trông như đã 20 tuổi.
cây thông 8 tuổi của ông Kusida Matsuo
hướng dẫn trồng thông đen từ hạt của ông Kusida Matsuo

Chọn giống

Bước đầu tiên là phải tìm đươc cây thông giống. Tốt nhất là những cây thông già cỗi, mọc đơn độc. Đừng chọn những cây cao vút với vài cành nhánh ở ngọn. Thêm vào đó, chọn quả ở những cành hướng Nam có tán lá xum xuê rậm rạp là tốt nhất. Bạn nên nhớ về khái niệm di truyền: Ít nhiều gì thì cây bố mẹ cũng có ảnh hưởng tới hạt giống, điều này có nghĩa là không hẳn các hạt từ cùng một quả sẽ cho mọi cây con giống hệt nhau hoặc giống hệt cây mẹ. Tuy nhiên, chọn được một cây thông mẹ cổ lão thì những thông tin di truyền về những đặc tính sẽ được chuyển tới hạt giống: thân mập, lá ngắn, cành rậm rạp…( 1* )

Thêm một cách nữa để chọn cây thông giống là để ý đến cách phát lá ở những đọt vượt. Đọt vượt có phần cuối trụi lủi, lá không đủ sức đâm ra, chứng tỏ: không phải giống tốt cho bonsai. Còn như đọt vượt đầy lá từ đầu đến chân, mà lá lại còn vừa ngắn vừa chĩa ngang thì đúng là bạn đã gặp kho tàng cho thông bonsai.

Chọn quả

Khoảng giữa tháng 11 dương lịch là lúc quả thông chín rụng xuống đất. Đừng nhặt những quả thông rụng dưới đất. Hãy hái những qủa mập tròn khép miệng trên cây. Đừng hái những quả ốm nhỏ, thuôn dài hoặc những quả đã mở miệng. Ngâm quả thông vào nước có pha thuốc diệt nấm khuẩn (lưu huỳnh) một đêm (2*).

Hôm sau, phơi quả ra nắng cho ráo nước. Chờ quả vừa khô, bắt đầu há miệng, mang vào nhà cạy hạt ra khỏi quả. Hạt thông có cánh mỏng, bạn có thể dùng tay vò nhẹ cho cánh rời khỏi hạt.
cách lấy hạt giống thông đen từ quả

Chọn hạt

Hãy chọn những hạt giống tốt nhất bằng cách dùng nhíp (kẹp) phân hạt làm 3 cỡ(3*). Cỡ nhỏ nhất hoặc hạt lép thì loại bỏ. Cỡ vừa vừa thì cất để dành, phòng lỡ có thiếu thì lấy xài đỡ. Cỡ tròn trịa, mập mạp nhất sẽ được để riêng vào túi giấy, nhớ ghi ngày tháng, cỡ hạt (rồi cất trong lọ sạch, đậy nắp để tránh chuột bọ) chờ ngày ươm. Để lọ hạt ở chỗ thoáng mát.( 4*)

Ươm hạt

Thời điểm ươm hạt thông tốt nhất là đầu xuân, khi trời bắt đầu ấm áp. Trước đó, bạn cần ngâm hạt thông trong nước 3 ngày. Trong 3 ngày hạt thông trương nước, bắt đầu thức giấc. Sau 3 ngày, bạn có thêm cơ hội chọn hạt lần nữa: những hạt nổi, hoặc lơ lửng trong nước cần loại bỏ.

Dùng khay gỗ hoặc rổ nhựa hình chữ nhật( loại đựng ly tách ) để ươm. Khay ươm cần thật nhiều lỗ thoát nước. Đất ươm nên dùng hỗn hợp 20% dớn trồng lan (greenmoss) đã khử nấm và 80% cát sạch, mịn, cỡ 1mm (5*).

Trong kỹ thuật ươm hạt giống, tiêu chuẩn quan trọng hàng đầu là đất phải thoát nước thiệt tốt. Đa số hạt giống bị hư thúi vì đất ứ nước.(6* )

Để nhanh tiện, dùng đũa chọc lỗ (sâu 10-12mm) trên mặt đất ươm trước (7*). Những lỗ này nên cách nhau ngang dọc 3cm. Nếu gieo hạt khít quá, những cây thông con chen nhau mọc vượt khiến thân ốm tong teo và dễ bị nấm bệnh vì thiếu thông thoáng.

Dùng kẹp đặt hạt vào lỗ. Tưới đẫm, rồi đặt khay ươm nơi thoáng mát, có lưới che nắng, tránh nắng trực tiếp và chỗ gió lùa. Sau đó, bạn chỉ tưới khi thấy đất khô.(8*)

Khoảng 10-15 ngày sau, hạt bắt đầu lú mầm. Ba tuần sau, phần lớn những cây thông con bắt đầu xòe lá.

Cắt thân giâm đọt

Lúc hạt mới lú mầm, thấy đất khô, bạn có thể tưới nước có pha ít sinh tố B1 và thuốc diệt nấm bệnh. Nếu thấy đất ươm hơi sũng nước, bạn kê rổ nghiêng cho dễ thoát nước.

Tiếp đây sẽ phần hứng thú nhất trong toàn bộ quá trình trồng thông đen từ hạt. Khi mầm non mới vọt, thân mầm màu xanh lá cây. Lúc lá bắt đầu xòe ra, thân chuyển màu hồng. Chờ vài hôm, thân bắt đầu có màu đỏ tím lợt. Đây chính là lúc bạn phải nhổ cây lên cắt thân bỏ rễ. Lần lượt chọn từng cây thân đỏ tím và có lá xòe thẳng, rộng (dù ít lá ): đây sẽ là những cây thông bon sai có thân chóng mập nhất. Nên nhổ bỏ những cây lá loăn xoăn, èo uột hoặc lá không thẳng (dù nhiều lá).(9*)

Dùng tay túm lá, nhổ cây khỏi đất. Cắt ngang thân cách cuống lá khoảng 15mm. Cắt bằng dao lam cạo râu. Bạn đặt một chậu nhựa đựng nước bên cạnh, đặt thân cây thông lên thành chậu để cắt bỏ rễ và liệng ngay đọt thông vừa cắt vào nước.(10*) Những đọt thông này sẽ được giâm trong chậu nhựa 1 lít. Chậu nhựa này và đất cần phải được sửa soạn trước. Chậu cần được khoan thật nhiều lỗ thoát nước.

Đất giâm gồm 3 lớp tính từ đáy chậu:

-lớp một: ở 1/3 đáy chậu, là lớp đất giúp thoát nước nhanh. Dùng đá sạn cỡ 5-10 mm/đường kính.

-lớp hai : gần 2/3 chậu là lớp chính để rễ phát triển. Hỗn hợp đất cũng tương tự như đất ươm hạt (80/20) nhưng thay vì dùng rong rêu bạn nên dùng (phân) lá mục (20% leaf humus) trộn với cát ( 11*). Dùng cát sạn to hạt, cỡ 5mm.

-lớp ba : giữ nhiệm vụ kích thích đọt thông ra rễ. Bạn nên dùng loại đất cát hệt như đất ươm (cát 1mm). Lượng đất này rất nhỏ, thể tích chỉ cỡ bằng một nút (bầng) chai rượu. Bạn dùng nút chai này nhúi xuống lớp đất hai để tạo lỗ hổng, rồi dùng muỗng đổ đầy đất ươm vào lỗ hổng này.

Đã có đất và chậu sẵn sàng, bạn giâm đọt thông vào lớp ba. Nhưng trước khi giâm vào đất bạn nên túm lá đọt thông, từ chậu nước, nhúng đọt thông vào thuốc bột ra rễ.(12*) Dùng que diêm chọt lỗ vào lớp ba rồi đặt đọt thông vào đó. Từ mặt đất tới cuống lá thông cách khoảng 5mm là được. Điều này giúp tránh bị gió cuốn lôi cọng thông ra khỏi đất. Giâm xong, đặt chậu nơi thoáng mát và tưới đẫm.

Trong năm đầu, nếu bạn nghĩ đọt thông con chưa tạo được bộ rễ vừa ý, bạn vẫn có thể nhổ đọt đã giâm này lên để cắt thân lần nữa. Có điều, trước đó, bạn nên đưa chậu cây ra nắng một hai tuần để cây mạnh mẽ lên đã trước khi vào cuộc “giải phẫu” lần hai.

cách ươm hạt thông đen nhật bản
cách trồng hom thông đen vào rổ

Chăm sóc thông con trước khi vào rổ

40 ngày sau khi giâm, cây thông con đã có bộ rễ tương đối ổn định. Rễ có thể đã bắt đầu lú khỏi đáy chậu. Trong trường hợp này bạn không nên đặt chậu trên nền xi măng, ngược lại nên đặt trên một lớp sạn (cỡ 3-5mm), để rễ đủ điều kiện tiếp tục phát triển phía ngoài chậu bằng cách chui xuống lớp sạn ẩm. Rễ vẫn có nước mà không bị thúi.

Vào đầu mùa hạ, bạn có thể bắt đầu bón phân. Cây thông con cần nhiều phân đạm. Nhưng coi chừng: nồng độ phân cao rất dễ cháy rễ. Tốt nhất là bạn nên dùng phân hữu cơ, loại viên dùng cho cây bonsai. Đặt 2, 3 viên một chậu là đủ cho trọn một mùa tăng trưởng. Loại phân này sẽ từ từ được rễ thông thâu nạp nên rễ không bị cháy.(13*)

Nếu bạn thích dùng loại phân nước, nhớ pha loãng theo tỉ lệ một nửa nồng độ nhà sản xuất ghi trên bảng chỉ dẫn.

Khi cây bắt đầu ăn phân, bạn phải đưa cây ra nắng. Một khi cây đã ổn định, ánh sáng mặt trời là một trong những yếu tố cần thiết giúp cây khỏe mạnh. Điều này cũng có nghĩa là bạn phải chú ý tới việc tưới. Cây thông ngoài nắng cần rất nhiều nước.

Nếu bạn tổng kết những yếu tố trình bày trên, bạn sẽ có một công thức thần kỳ:

mặt trời + nước + phân + thoát nước = phát triển.

Bài liên quan:
Kinh nghiệm trồng thông đen Nhật Bản (Phần 11)
Kinh nghiệm trồng thông đen Nhật Bản (Phần 10)
Kinh nghiệm trồng thông đen Nhật Bản (Phần 9)
Kinh nghiệm trồng thông đen Nhật Bản (Phần 8)
Kinh nghiệm trồng thông đen Nhật Bản (Phần 7)
Kinh nghiệm trồng thông đen Nhật Bản (Phần 6)
Kinh nghiệm trồng thông đen Nhật Bản (Phần 5)
Kinh nghiệm trồng thông đen Nhật Bản (Phần 4)
Kinh nghiệm trồng thông đen Nhật Bản (Phần 2)
Kinh nghiệm trồng thông đen Nhật Bản (Phần 1)

14 bình luận

  1. TƯ TÈO TÈO
    TƯ TÈO TÈO 12/09/2014 at 20:48 |

    NHIỀU BÀI HAY NHƯNG TẠI SAO KHÔNG CHO COPY ĐỂ ĐỌC

  2. Nguyễn Ngọc Ánh
    Nguyễn Ngọc Ánh 07/11/2014 at 08:23 |

    Anh ơi, xin anh cho em copy về in chữ to ra đọc với. Đọc trên máy tính mỏi mắt lắm anh ạ. Giúp em với

  3. Nguyễn Ngọc Ánh
    Nguyễn Ngọc Ánh 07/11/2014 at 09:13 |

    He…he…Đã copy được về word. Hơn trăm trang bác ạ :)

  4. Khách
    Khách 10/12/2015 at 14:04 |

    A ơi ở ninh bình chỗ nào bán thông đen giống hoặc hạt ah

  5. HaLinhThiVu
    HaLinhThiVu 24/02/2016 at 01:04 |

    Tác giả viết đoạn này không đúng, đề nghị lên kiểm chứng lại.

    Họ gọi Thông đen là “vua của các loại bonsai” (the King of bonsai trees), Japanese Maple là “bà Hoàng của Bonsai” (the Queen of bonsai trees), Satsuki là Công chúa của bonsai.?

  6. HaLinhThiVu
    HaLinhThiVu 24/02/2016 at 01:08 |

    Đoạn này cho biết tác giả là người chưa có kinh nghiệm trồng thông. Điều cấm kỵ của thông là tránh ẩm về đêm để khỏi bị nấm đen, trong khi đó tác giả lại khuyến kích phun sương mỗi 2 tiêng ban đêm:

    Đơn giản thôi, cứ cách 2 tiếng bạn cầm bình xịt nước phun 1 loạt. Ví dụ đi làm về 7h phun 1 lần, ăn cơm xong 9h phun 1 lần, trước khi đi ngủ 11h chạy ra phun lần nữa. Hoặc nếu có điều kiện thì lắp hệ thống phun sương tự động cứ 2h phun 1 lần kể từ chập tối. Đó là nói phương pháp tối ưu, còn nếu bạn cảm thấy cách rách quá thì ngày phun 1 lần và buổi tối là cũng tốt lắm rồi.

    1. Khách
      Khách 15/04/2016 at 10:19 |

      bạn chớ vội phán xét tác giả vì cây thông ở vùng ôn đới thì khác vùng nhiệt đới thì khác chỗ việt nam tối nóng bỏ sừ lấy đâu ra mà ẩm nấm.

  7. Phương pháp thay chậu cho cây thành phẩm (phần 5)
  8. Kỹ thuật uốn cây
    Kỹ thuật uốn cây 03/09/2016 at 14:51 |
X