Nguồn: Andy Rutledge
Biên dịch: bác Vũ Hưng trong caycanhvietnam.com.

Nét đẹp của tác phẩm bị phá hỏng

Bạn có để ý là đôi khi bạn gửi hoặc nhận một email thì bạn rất dễ hiểu sai ý nghĩa của bản email đó không?

Chuyện hiểu sai ý như vậy thì xảy ra hoài. Người gõ phím gởi email với nội dung có ý tốt hoặc là chả có gì quan trọng, thế nhưng người nhận đọc xong lại có cảm giác như người thảo ra cái email này đang giận dữ hay căng thẳng lắm.
Chuyện này xảy ra cũng bởi con người ta vốn quen dựa vào nhiều thứ để đoán định trong giao tiếp; trong khi đó email thì chả có nhiều thứ như thế được (chỉ chữ là chữ).

Khi đối diện giao tiếp với nhau thì những ngôn từ được nói ra miệng cũng chỉ truyền đạt được một nửa cái điều người ta muốn nói. Khi mà nói chuyện trực diện, một mặt chúng ta mở miệng nói điều chúng ta muốn nói, nhưng đồng thời cả thân hình của chúng ta cũng lắc lư , khoa chân múa tay, thêm sắc mặt, giọng nói, trợn mắt, nhíu mày….Thành thử sự truyền đạt tư tưởng của hai người đối thoại trực diện nó là tổng hợp của nhiều thứ rất chi tiết. Bởi vậy, nếu chúng ta mà bớt đi một số những thứ ấy (tỉ như không nhìn thấy người đối diện, không nghe giọng nói họ,…) thì việc truyền đạt nó sẽ khó đạt.

Thế bây giờ, giả như bạn muốn Bonsai của bạn tạo dáng sẽ diễn giải điều gì đó tới người xem, thế nhưng nếu bạn mà không biết lợi dụng đúng ý nghĩa của “ngôn ngữ” thể hiện ở từng chi tiết trên cây, thì việc truyền đạt ý nghĩa ắt bị phá hỏng. Nghệ sĩ muốn truyền đạt thì cần nắm đủ mọi thể loại, sắc thái hệt như lúc người ta trực diện đối thoại vậy. Bạn mà vờ mấy “yếu tố truyền đạt” này đi, là khả năng truyền đạt của bạn tới người xem sẽ bị giảm mất ngay.

Khái niệm “đa chiều” về việc truyền đạt trong sáng tạo Nghệ thuật được gọi là Tính trọn vẹn của mẫu Thiết kế. Tính trọn vẹn này chỉ đạt được khi mọi chi tiết của việc tạo dáng đều cùng hòa đồng với nhau để nêu ra chuyện gì đó.

Thành phần tạo bố cục của một cái cây

Một khi các bạn đã nắm được ý nghĩa của dáng thân này, dạng cành kia, chúng sẽ diễn tả chuyện gì (như đã nói ở chương 1), thế là các bạn hiểu được ngay giống cây nào thì nên nằm trong những kiểu tạo dáng nào. Đã thế, các bạn hẳn là còn biết cách làm lộ ra những thứ mà môi trường gió bão nắng gió tác động vào cây (khiến nó ra vẻ thế này thế nọ). Có trong tay mọi thứ như vậy rồi, giờ thì chỉ còn chuyện chúng ta sắp xếp chúng lại với nhau để sao cho có một “bố cục mạch lạc”.

Bố cục của một Bonsai cũng chả khác gì bố cục của một cái bánh ngọt. Cứ là thân, cành, đọt, lá, rễ và chậu hòa nhau thành một tác phẩm thì cũng như kiểu lấy bột, đường, sữa, đậu trộn nhau kiểu nào để nướng ra cái bánh. Bạn thấy đấy, tạo ra một bố cục ngon lành thì có khác gì làm ra một cái cái bánh mà nhìn ứa nước dãi !

Điều cần thiết chúng ta phải luôn nhớ trong đầu là mọi thành phần của cây, mọi đường nét sắc thái diễn tả từ mọi chi tiết ở cây…đúng vậy ! tất cả mọi thứ phải là cùng nhau hợp thành “một điều muốn truyền đạt” (tới người xem). Mà quan trọng nhất là “đừng chế thêm” điều gì khiến đi ngược lại cái ý bạn muốn cây truyền đạt. (Chả lẽ bạn “chế thêm” ít giấm vào cái đám vật liệu làm bánh ngọt ?).

Nói như thế không phải là bảo mẫu thiết kế của bạn cứ là suông đuột hay đơn điệu. Rõ rằng sự cô đọng là điều cần thiết cho việc thiết kế, thế nhưng cái tính nhất quán (hòa hợp tất cả các chi tiết để nhắm diễn tả chỉ một chuyện) vẫn là điều chúng ta cần nắm nắm để chi phối mọi kiểu mẫu thiết kế. Đó cũng chính là nền tảng để rằng chúng ta có muốn “chế thêm gì” (lệch ra ngoài một chút) thì cũng cốt để “bổ sung” cho ý muốn diễn tả.

Muốn xem cây bạn làm ra có “tính truyền đạt nhất quán” không (tức là mọi chi tiết đều quy về một chuyện muốn nói.- chú thích của người dịch), thì bạn cứ việc nhìn vào những chi tiết trên cây, tự đặt ra câu hỏi rồi trả lời.
– Đường thân diễn tả gì nhỉ?
– Mức tỉ lệ giữa chiều cao cây với chiều rộng vòm tán lá là ý muốn diễn tả gì?
– Hướng chuyển động của đường thân diễn đạt điều gì?
– Vị trí cây nằm trên mặt chậu (ra trước, lùi sau, sang phải hay trái chậu) là tả chuyện chi?
– Góc độ gốc thân so với mặt đất chậu muốn tả chuyển gì?

– Góc độ ngả xuống hướng lên của cành so với đường thân là ý ra sao?
– Dạng cành (thẳng, cong, quặt quẹo) là sao?
– Hướng chuyển động của cành muốn nhắm chuyện gì?
– Cách phân chi của cành là chỉ ý gì?
– Kiểu thuôn vót của cành cho ngụ ý gì?

– Cách phát mạnh vùng đỉnh của cây là muốn nói chi vậy?
– Lá nhiều, lá lơ thơ là ý gì?
– Dạng vòm lá muốn nêu chuyện gì?
– Cách phân bố tán tàn của tổng thể vòm lá là kể chuyện gì cho người xem?
– Thế còn những khoảng trống trong “Bố cục”, nếu nhiều, là ý gì? Nếu ít là ý gì?

– Dạng vỏ (thô, mịn, sần nứt, láng bóng…) là tả cái gì vậy?
– Màu vỏ (đậm, nhạt, nổi, mờ…) là ý nói chuyện gì?
– Tổng thể mọi chuyện ở phần vỏ là muốn chỉ hết vào một chuyện gì nhỉ?
– Hệ rễ ( to, nhỏ) mà người xem thấy được là ý muốn bảo người ta chuyện gì?
– Kiểu rễ (xòe rộng, bấu đất, lổn ngổn, quấn quýt) lộ ra trước mắt là muốn tả cái gì?
– Điểm đặc biệt của loài cây được dùng ở đây nhằm tả hay muốn chứng minh chuyện gì?
Và ….vân vân….

Ấy là các thành phần của riêng cái cây thì như những chuyện mới nêu trên. Chứ còn “diễn tả tổng thể” (nhất quán) thì phải tính cả chậu và đất trồng. Các câu hỏi chúng ta tự nêu như vầy:

-Hình dáng chậu muốn nhấn chuyện gì?
-Màu chậu nói lên cái gì?
-Cỡ chậu (lớn nhỏ so với cây) là ý chỉ chuyện gì?
-Chân chậu (đơn giản, chạm trổ, thẳng gọn, xòe rộng…) cốt để diễn tả cái gì?
-Chậu sâu, chậu cạn là mục đích gì của thiết kế?

-Thế đất ở mặt trồng (bằng phẳng, dốc xuôi thoai thoải…) để diễn tả chuyện gì?
-Mặt đất trồng được tô điểm đá sỏi, rêu phong là muốn chỉ ra chuyện gì?

Mọi trả lời cho tất cả những câu hỏi nêu trên sẽ chỉ cho các bạn biết: thiết kế của chúng ta có hòa hợp làm một không (nhất quán). Chả cần gì mọi câu trả lời cho các câu hỏi trên phải giống hệt nhau. Thế nhưng những trả lời đó hòa đồng, ăn khớp nhau để cùng nhằm vào “diễn tả cùng một chuyện”. Bất kỳ câu trả lời nào có vẻ như “không ăn khớp” với mục đích diễn đạt, có nghĩa là chi tiết ở cây (của câu trả lời đó) đã ” đối nghịch”, đã làm nhạt đi tính nhất quán của mẫu thiết kế.

Chuyện như vậy thì cũng chả khác thí dụ như vầy. Trong một dàn nhạc với đủ thứ nhạc khí: đàn sáo kèn trống. Cả dàn nhạc đang cùng diễn tấu một khúc nhạc truyền cảm, nhẹ nhàng. Đột nhiên, đám kèn lại thổi lên một khúc nhạc “xung trận”, thế có phải là “tính nhất quán” của dàn nhạc chả còn. Một đằng thì hầu hết mọi nhạc công đang cố sức diễn tả những cung bậc du dương ru hồn người, một bên thì mấy tay thổi kèn lại vút ra tiếng nhạc mạnh bạo như thể đang ác chiến. Thế thì người đi xem chắc “phát điên” và ắt là sẽ đòi tiền lại!
Các bạn nên lưu ý rằng: nếu có câu trả lời nào cho bất kỳ câu hỏi được nêu mà chả thấy ăn nhập gì cho mục đích diễn đạt, thì rõ là chúng ta phải xem lại. Giải pháp cho việc “xem lại” này có khi cần một thời gian dài mới ” xong”, thế nhưng chí ít thì các bạn cũng “biết được chỗ nào không hay” để mà dồn sức sửa chữa.

Còn như các bạn không trả lời được những câu hỏi đặt ra như trên, thì quả là các bạn “chỉ thiết kế cầu may” đấy thôi. Bạn uốn cây mà chả biết bạn đang muốn cây diễn tả cái gì thì sao mà bạn thành công được?
Tôi hy vọng rằng những chuyện tôi đề cập trên đã khiến bạn hình dung được mức quan trọng thế nào khiến bạn cần nắm được thật nhuyễn (cách xài) những ngôn ngữ của cây cối trong việc sáng tạo Nghệ Thuật.

Nhằm giúp gợi ý cho các bạn nắm được loại đặc điểm nào của cây nó có thể diễn đạt điều gì tới người xem, các bạn nên tham khảo trở lại chương 1: đường nét, hình dạng, màu sắc, độ thô mịn cấu trúc.
Những diễn giảng của mọi thể loại nghệ thuật (âm nhạc, điện ảnh, hội họa…) sẽ đều có liên hệ tới nỗ lực thực hiện thiết kế bonsai của các bạn.

6 bình luận

  1. Cảm nhận về cây bài
    Cảm nhận về cây bài 29/02/2016 at 10:50 |
  2. Những thách thức dính liền với tính Nghệ Thuật của Bonsai
  3. Kết luận (của loạt 8 bài về ngôn ngữ nghệ thuật bonsai)
  4. Điểm nhấn
    Điểm nhấn 05/08/2016 at 16:26 |
  5. Ngôn ngữ của Nghệ thuật
    Ngôn ngữ của Nghệ thuật 05/08/2016 at 17:06 |
  6. Nền tảng nghệ thuật trong tạo dáng bonsai
X