Kinh nghiệm trồng thông đen Nhật Bản (Phần 5)

Vòng luân chuyển Auxin ở cây thông đen Nhật Bản

Hầu hết những cây lá bản và lá kim vốn có một vòng luân chuyển Auxin. Đó là một loại kích thích tố ra lệnh cho chồi lá phát triển, hoặc ra lệnh cho rễ phát triển. Chất kích thích này được chồi lá tiết vào nhựa luyện gửi xuống rễ, cho phép tế bào rễ phát triển. Và từ tế bào rễ, chất kích thích khác hòa vào nhựa nguyên đưa lên chồi lá, ra lệnh cho chồi lá phát triển.

Nếu ở một số cây lá bản, vòng luân chuyển này có thể bị chậm lại trong một khoảng thời gian (do mất rễ, mất lá, thời tiết nóng hay lạnh quá), sau đó, gặp điều kiện thuận tiện, vòng luân chuyển Auxin lại tiếp tục theo sức chuyển động của nhựa trong thân cây (cây bung đọt lá, rễ thức giấc làm việc…) Riêng với cây Thông đen (và các loại lá Kim), chúng không chấp nhận vòng luân chuyển Auxin bị gián đoạn vì bất cứ lý do gì. Hễ có sự gián đoạn, khu vực gián đoạn bị cắt đứt liên lạc với thân ngay lập tức. Nghĩa là, cành nào bị thương nặng ở mạch tải nhựa (do uốn bẻ) hoặc không đủ lá hoặc mất hết lá, sẽ đi đến tử vong. Nếu sự việc xảy ra ở rễ (một phần hay toàn phần) mà không kịp thời có rễ mới, cũng sẽ gây chết một phần hoặc toàn phần các cành liên hệ.

Cũng may mắn là, với Thông đen, hiện tượng phân mạch của các nhánh với thân và rễ không quá khắt khe như ở nhóm Tùng Bách (Cupressus ). Do đó nếu 1/4 tổng số rễ ở một mặt của cây thông bị mất chóp rễ, khả năng phục hồi chóp rễ của 1/4 này thường là kịp thời cứu được phần cành tương ứng. (Ở nhóm Tùng Bách, đôi khi không kịp, thường gây chết cành vì nhóm mạch phân bố cho từng cành thường hoạt động riêng rẽ). Tóm lại, nguyên tắc: vòng luân chuyển Auxin ở Thông đen Nhật Bản cần được giữ mức hơn 75%. Mức vòng luân chuyển auxin trên 75% sẽ giúp cây Thông an toàn phát triển (tức là không được cắt quá 1/4 rễ).
vòng luân chuyển auxin

Mối liên quan giữa góc mở của lá và chu kì phát triển của cây

Góc độ của lá thông non đối với trục chồi lá (candle) là một dấu hiệu quan trọng để biết cây đang ra rễ mạnh hay ra lá mạnh. Quan sát góc độ này, các bạn biết ngay sức phát triển của cây Thông đang ở giai đoạn nào. Dĩ nhiên, mỗi cành, mỗi khu vực trên các cành cây Thông có mức biểu hiện khác nhau do ảnh hưởng ánh nắng ở 4 hướng Đông Tây Nam Bắc khác nhau và hệ rễ ở các phía khác nhau.

Tuy nhiên, các bạn có thể nên nhìn vào mức phát triển tương đối ở những cành thứ nhì – là trung bình của khu vực đỉnh (mạnh nhất) và khu vực cành thấp nhất (yếu nhất) để ước đoán. Tức là nhìn vào góc độ xòe lá của nhóm đọt chồi ở khu vực giữa cây để đoán cho toàn cây. góc mở giữa lá và chồi

Ký hiệu α (Anpha) để chỉ góc hợp giữa lá và chồi

Trong 4 giai đoạn phát triển của chồi đọt lá, các bạn sẽ thấy góc Alpha biến động ở 4 góc độ tương ứng: 0 độ, 15 độ, 30 độ và 45 độ.

nến thông đang phát triển chiều cao

Nến thông đang trong giai đoạn phát triển chiều cao.

góc mở của lá khoảng 10 độ

Góc mở của lá khoảng 10 độ.

góc mở của lá khoảng 30 độ

Góc mở của lá khoảng 30 độ

góc mở của lá khoảng 45 độ

Góc mở của lá khoảng 45 độ. Khi góc alpha = 45 độ, các bạn cần để ý một điểm khá quan trọng. Ở góc alpha = 45 độ, nếu ngọn đỉnh đọt chồi chưa thấy dấu hiệu của đọt chồi non thì có nghĩa là đọt chồi cũ vẫn còn trong giai đoạn phát triển.

Từ đó, ta có thể tổng kết các giai đoạn phát triển của thông đen qua góc mở của lá thành bảng dưới đây: bảng tổng kết góc mở của lá thông đen qua các giai đoạn phát triển chu kỳ phát triển của thông đen qua 4 giai đoạn

Chu kỳ phát triển của thông đen qua 4 giai đoạn

Ở những vùng ôn đới và hàn đới, cây Thông đen chỉ có duy nhất một đợt phát triển đọt chồi như hình trên. Các bạn quan sát tử điễm A, chạy theo chiều kim đồng hồ tới B, C và D, rồi trở về A là hết một vòng tăng trưởng của cây. Tức là hết một năm! Vì mất 3-4 tháng ở mức “phát triển rất chậm” tức là “ngủ đông”. Và 2-3 tháng ở mức phát triển chậm (tăng dần hoặc giảm dần) do sắp tới đông hoặc sắp tới xuân. Nên cuối cùng thì, cây Thông vùng lạnh cũng chỉ còn 6 tháng để thực sự phát triển.

Ở những vùng đủ nắng (trên 11 tháng 1 năm như tại Nam California, Saigon), cây Thông có khả năng phát đọt 2 lần. Tuy nhiên, đợt phát kỳ 2 (ở mùa Thu) thường là yếu hơn đợt chính (ở mùa Xuân) vì ánh nắng yếu dần. Để biểu diễn mức phát triển đợt 2, mình dùng một vòng tròn nhỏ hơn, như hình dưới đây. chu kỳ phát triển của thông đen ở những vùng nhiều nắng

Các bạn dò theo mũi tên ở hình số 8 trên. Bắt đầu từ điểm A tới B, C, D rồi vọt tới E, F, G và trở lại A. Thế là hết một năm!

Trong giai đoạn AB: đọt chồi chỉ lo 1 việc duy nhất là phát triển cao. Những lông tơ trắng bao quanh đọt chồi càng ngày càng rõ nét. Khi có những đốm xanh lá cây xuất hiện quanh đọt chồi thì đọt chồi ngưng dần phát triển chiều cao và bắt đầu tập trung phát triển lá quanh đọt chồi. Chúng ta gọi thời điểm này là B. B là điểm kết thúc giai đoạn AB (phát triển đọt chồi). Trong khi đọt chồi phát triển, vòng Auxin trong cây sẽ như thế nào? Khi đọt chồi dài ra từ điểm A và càng ngày càng cao, nó sẽ phát sinh chất kích thích tạo rễ. Chúng ta gọi chung là Auxin (kích thích tố tăng trưởng). Auxin được đọt chồi phát ra ngày một nhiều, do đọt chồi ngày một lớn mạnh. Nhờ đó rễ bắt đầu có lệnh phát triển(để sẵn sàng đủ rễ cung cấp cho lá mới trong tương lai). Chúng ta sẽ thấy cường độ Auxin chuyển tới rễ cao ở điểm B – là điểm đọt chồi đạt tới mức cao nhất rồi ngưng phát triển. (Dĩ nhiên, như đã giả thiết ở trên, coi như chúng ta không có chút auxin tạo chồi nào của rễ đưa ra ở giai đoạn này). Các bạn sẽ thấy mũi tên trong vòng tròn của đồ hình vòng luân chuyển auxin ở dưới(trong đoạn A-B) có đuôi rất nhỏ và phần mũi rất to. Đó là tượng trưng cho cường độ Auxin lớn dần từ 0 tới cực đại.

Trong giai đoạn BC: Khởi từ điểm B. Những chấm xanh lá cây trên đọt chồi bắt đầu lớn dần và chui hẳn qua lớp lông tơ bảo vệ. Song song với việc lá dài ra, góc độ của lá đối với trục đọt chồi cũng lớn dần. Trong khi lá phát dài và xòe góc, vòng auxin cho rễ có cường độ giảm dần từ cực đại ở điểm B xuống tới 0 ở điểm C. C là điểm mà lá ở đọt xòe ra được alpha =15 độ. Điều này có nghĩa là rễ đã nhận đủ lệnh phát rễ từ đọt chồi nên không cần lệnh xuống rễ nữa. Cũng tại điểm C, số chóp rễ (mới được thành lập ) bắt đầu gửi tín hiệu phát chồi lên đỉnh. Các bạn sẽ thấy mũi tên trên đồ hình vòng luân chuyển auxin trong đoạn B-C , có đuôi mập (cực đại ) và mũi nhỏ dần là tượng trưng cho cường độ auxin tới rễ.

Trong giai đoạn CD: Từ điểm C, chúng ta có các sự kiện xảy ra cho nguồn auxin đọt chồi do rễ bắt đầu gửi tới vùng đỉnh rất giống giai đoạn AB ( chỉ là ngược lại : auxin cho ra rễ do đọt chồi gửi xuống vùng rễ ). Nguồn auxin này sẽ tăng dần từ 0 ở điểm C (lúc lá có alpha=15 độ) tăng dần lên tới cực đại (lúc lá có alpha=30 độ) tại điểm D. Các bạn thấy mũi tên biểu tượng (sọc sọc ) có mũi to dần ở đoạn CD.

Trong giai đoạn DA: Từ điểm D, chúng ta lại thấy mũi tên chỉ cường độ auxin cho phát chồi giảm dần từ cực đại ở D tới 0 ở A. Trong khi đó, lá ở đọt chồi tiếp tụ dài ra và góc alpha =30 độ ở điểm D đã đạt tới alpha =45 độ ở điểm A. Các bạn thấy mũi tên cường độ auxin cho đọt chồi phát đã có hình dạng nhỏ dần tới 0 ở đoạn D-A.
đồ hình vòng luân chuyển auxin trên cây thông đen nhật bản

Đồ hình vòng luân chuyển auxin

Kết luận về vòng luân chuyển Auxin ở cây Thông đen

Kết luận của tất cả những giải thích dài dòng trên như sau (bạn chỉ cần nhớ 2 điều dưới đây là đủ, còn chuyện bên trên chỉ là bàn cho vui lúc trà dư tửu hậu!):

1. Auxin phát rễ mạnh nhất ở điểm B: …NẾU CẮT RỄ TẠI ĐIỂM NÀY, HI VỌNG CÓ RỄ MỚI CAO NHẤT.

2. Auxin phát chồi mạnh nhất tại điểm D:…NẾU TỈA BỎ CHỒI TẠI D, HI VỌNG CÓ CHỒI MỚI CAO NHẤT.

Nhưng tất những chuyện mình kể ra đây với các bạn chỉ là cách mình tự đặt ra để giải thích hiện tượng. Và giải thích hết sức tổng quát. Mọi chuyện được giải thích nghe quá ư là hữu lý và dễ dàng vì chúng ta đã lược bỏ rất nhiều chi tiết liên hệ. Trong đó chi tiết quan trọng nhất là tình trạng sức khỏe của cây. Do đấy, để việc cắt rễ, tỉa chồi cho phù hợp với: điều kiện của cây, điều kiện đất trồng (rễ có chỗ để phát), điều kiện chiếu nắng, điều kiện tiếp nhận phân bón (tình trạng nấm vú em)…. kể ra thì vô số, bắt buộc chúng ta phải biết gia giảm. Thứ nữa là mức gia giảm này còn tùy thuộc rất nhiều vào mục đích cắt tỉa. Thí dụ bạn cắt tỉa đọt chồi để cố đưa thật nhiều chồi mới về vùng phía trong cành (gần thân) thì khoảng gia giảm này phải thật nhỏ, xê xích trên một tuần là đã thấy khó đạt. Trong khi nếu bạn chỉ cần tỉa đọt sao cho loanh quanh chỗ tỉa phát ra nhiều đọt mới đặng sớm có nhiều chi cấp 2, cấp 3 ngay chỗ tỉa thì mức gia giảm có thể tới hai tuần chả sao.

Tóm lại: KHÔNG CÓ CÔNG THỨC CỐ ĐỊNH NÀO CHO CÂY CỐI.

Ứng dụng tỉa rễ cho cây thông đen trồng trong rổ

1 cách máy móc ta có thể nhớ mấy gạch đầu dòng như sau:

-2 tuổi cho vào rổ, từ 2-4 tuổi không động chạm gì đến rễ hay lá hết.

-Không cần biết năm thứ mấy (3, 4, 5 ..) hễ thấy rễ nhú ra thành rổ số 1 thì đặt hết vào rổ số 2.

-Không cần biết năm thứ 5 hay 6, cứ rễ vào đầy rổ số 2 là bắt đầu cắt rễ ở rổ số 1. Cách tỉa rễ thì như sau: bạn chăng 2 cái dây chia mặt rổ làm 4 phần, xong cầm liềm cắt 3 đường như đồ hình bên dưới (đường tô đậm). Xong để im đó 2 tuần sau nấm cộng sinh đã chuyển sang rễ mới thì móc rễ lên để trên mặt chậu để đánh dấu. Lần sau cắt khu 1/4 tiếp theo và cứ thế…

-Nếu bạn tính trồng cây cỡ trung thì đặt tiếp rổ 1+2 vào rổ số 3, hoặc đặt cả rổ 1+2 xuống đất. Nhưng nhớ rằng luôn tỉa rễ trong rổ số 1.

 

cắt tỉa rễ thông đen

Liệu bạn có băn khoăn rằng xưa nay sách vở thường nói nên tỉa rễ vào cuối đông-đầu xuân? Ông K.M cũng làm thế bởi ông ở vùng ôn đới, khi ông tỉa rễ cây đang ở trạng thái ngủ đông nên ít nguy hiểm. Nhưng ở Việt Nam, cây hầu như không bao giờ ngủ, ngay cả ở miền Bắc có mùa đông lạnh vậy mà so với xứ ôn đới cũng chỉ là “âm ấm” mà thôi. Cây thông vẫn đủng đỉnh phát triển (dù chậm) chứ không thực sự ngủ hẳn. Bạn cắt rễ ngay cuối đông là lúc auxin ra lệnh phát rễ thấp nhất, nên cây dễ chết nhất. Bởi thế mới có đề xuất “tỉa rễ từng phần” trong giai đoạn B như trên.

Ứng dụng tỉa chồi cho cây thông đen Nhật Bản trồng trong rổ

Xin lưu ý trước là những kiến thức này chỉ áp dụng cho thông đen Nhật Bản (Pinus thunbergii). Nếu bạn dùng cho các loại thông khác, kể cả thông đen nhưng không phải thông đen Nhật Bản thì có thể sẽ hoàn toàn ngược lại, đặc biệt loại Thông 5 lá Đà lạt và thông 5 lá Nhật Bản (Pinus parviflora). Phần này khá là dài, bạn chuẩn bị tinh thần đọc nhé ^^

Lời mở đầu

Hơn 10 năm trước, lúc mới có những cây Thông đen Nhật Bản ba bốn tuổi, mình cũng mở mòn tay mấy sách kỹ thuật bonsai để học ngắt chồi tỉa đọt cho hợp với cây Thông. Nhưng rồi chả ra sao cả. Ngay như sách kỹ thuật của Cụ John Naka ( Bậc Thày của hầu hết những Master Nhật Bản ở California hiện nay) cũng chỉ viết đúng 3 đoạn về cắt tỉa Thông đen. Mình đã cố theo từng câu Cụ John viết trong sách để làm, nhưng chắc mình còn dốt quá nên chẳng ra giống ôn gì. Sau này có dịp gặp hỏi lại, cụ bảo: “Cụ viết kiểu như trên là cho cây thông đen Nhật Bản già vài chục tuổi chứ cây dưới 10 năm không áp dụng được”. Thế là thôi chứ biết sao bây giờ? Tóm lại, mọi sách vở kỹ thuật Thông đen bonsai, người ta chỉ vẽ cho chúng ta về ngắt đọt tỉa chồi là:

  • Cho cây thông đen Nhật Bản già khú.
  • Cây thông đen Nhật Bản ở vùng ôn đới với duy nhất 1 đợt phát chồi 1 năm.

Ưu thế phát triển vùng đỉnh của cây thông

Mọi giống Thông đều sức phát triển ưu tiên vùng đỉnh. Tức là nói một các ngắn gọn: Sức phát triển ở cao mạnh hơn thấp và ngoài mạnh hơn trong Bạn có thể nhìn kiểu phát triển ở cây thông dưới đây.

ưu thế phát triển trên cây thông ưu thế phát triển vùng đỉnh trên cây thông đen

Lúc đó chúng ta gọi : A = cành 1 = sức phát triển yếu nhất (mức 3) B = cành 2 = sức phát triển vừa (mức 2) C= vùng đỉnh = sức phát triển mạnh nhất (mức 1)

Thế nhưng, ngay ở một cành, ưu thế phát triển vùng đỉnh cũng có tác dụng. Vì thế, cành cũng cần được khoanh vùng nhu dưới đây: ưu thế phát triển vùng đỉnh trên cành thông

Lúc đó, chúng ta có thể nói: dù đó là cây Thông hay một cành Thông nếu chúng ta dùng biểu tượng là một hình tam giác, thì vẫn có 3 vùng phát triển khác nhau trên tam giác đó:

ưu thế phát triển vùng đỉnh trên cây thông đen nhật bản

Từ những hình ảnh trên, chúng ta đặt ra những ký hiệu phân vùng như sau:

  • Cành số 1 = cành A có 3 vùng A1, A2 và A3. Với A1 > A2> A3 (ký hiệu > thay cho chữ “mạnh hơn”)
  • Cành số 2 = cành B có B1 > B2 >B3.
  • Vùng đỉnh = vùng C có C1> C2>C3.

Thế nhưng, tuy cành A, tổng quát yếu hơn cành B; phần ngoài đỉnh cành A lại mạnh hơn vùng yếu B3 của cành B. Từ đó chúng ta có thể đặt công thức như sau: C1 > C2 > B1 > C3 > B2 > A1 > B3 > A2 > A1.

Để cho dễ nhìn, chúng ta có thể xếp công thức theo hình tháp (như cây Thông):

  • ………………………C1 > C2 > B1
  • …………………………………B1 > C3 > B2 > A1
  • …………………………………………..A1 > B3 > A2 > A3

Bạn cần nắm công thức trên để áp dụng cho việc tỉa chồi tỉa lá. Hậu quả của ưu thế phát triển vùng đỉnh là: Cây Thông đen Nhật Bản có khuynh hướng phát triển rất mất cân đối trên toàn cây và trên cành: vùng mạnh sẽ mạnh thêm, vùng yếu sẽ yếu thêm. Kết quả là phần dưới của thân sẽ không có cành khỏe mạnh và phần trong của cành sẽ không có chồi để có lá. Đó là lý do chúng ta cần tỉa chồi tỉa lá để tạo cân bằng phát triển toàn cây.

Ba mục đích để tỉa chồi, đọt chồi và lá ở Thông đen Nhật Bản

Qua những trình bày trên, các bạn đã biết tại sao có sự mất cân đối phát triển ở cây Thông đen. Mà cây Thông đen Nhật Bản vốn là loài sống nơi vùng nắng gió gần biển (chứ không ở núi cao như những loài Thông khác) nên bị gió làm thay đổi một phần hướng phát triển vùng đỉnh, cộng thêm mức vươn dài rất mạnh ở đỉnh cành để hưởng nắng. Do đấy thân cây Thông đen Nhật Bản có mức vặn vẹo hình chữ Z, chứ không có thân thẳng băng thế trực như đa số loài Thông vùng núi. Chính vì muốn chống với sức gió xoay chiều ở vùng biển (lúc từ biển vào, lúc từ đất liền ra) nên cây Thông đen Nhật Bản đã sử dụng ưu thế phát triển vùng đỉnh rất mạnh. Nếu so với các loại Thông, thì theo mình Thông đen Nhật Bản sử dụng ưu thế vùng đỉnh ở mức 10, Thông đỏ Nhật Bản (Pinus densiflora ) mức 7, Thông trắng Nhật Bản (Pinus parviflora) mức 5. Vì thế mà cách thức tỉa đọt chồi, tỉa lá để tạo cân bằng phát triển bàn tới ở đây không nên áp dụng cho Thông Trắng Nhật Bản hay thông 5 lá Đà Lạt. Với Thông đỏ Nhật Bản thì có thể áp dụng một phần. Các loài Thông 2 lá, 3 lá cần hết sức lưu ý trong những thử nghiệm bước đầu.

Đối với bất kỳ một cây thông đen Nhật Bản bán thành phẩm nào, chúng ta cũng đều thực hiện lần lượt 3 bước cắt tỉa chồi lá như sau:

  • Trước tiên là cắt tỉa để tạo sự phát triển cân đối giữa các vùng.
  • Sau đó là cắt tỉa để chồi mới nảy ra sát chân cành.
  • Cuối cùng là cắt tỉa sao cho lá ngắn lại.

1.Tạo mức phát triển cân đối toàn cây.

Vì tính phát triển mất cân đối do ưu thế phát triển vùng đỉnh, việc tỉa lá, tỉa chồi trên cây Thông đen Nhật Bản nên được thực hiện trong suốt đời cây Thông trong chậu bonsai. Tức là chúng ta nên chú ý tỉa lá tỉa chồi quanh năm cho Thông đen hầu giúp mức cân đối cao: vùng đỉnh, vùng thấp, vùng trong, vùng ngoài có sức phát triển ít chênh lệch.

Nghĩa là: đọt chồi ở vùng yếu có thể phát mạnh cỡ 7/10 so với đọt chồi ở vùng mạnh. Hoặc là chúng ta có thể nói ngược lại: làm sao cho đọt chồi ở vùng mạnh chỉ hơn vùng yếu chút xíu ( khoảng 120% so với vùng yếu). Sở dĩ phải nói qua rồi nói lại như thế, bởi vì chúng ta cần làm hai chuyện một lúc để đạt mục đích này:

a. giảm mức phát triển vùng mạnh (vùng đỉnh)

b. tăng mức phát triển vùng yếu (vùng trong, vùng thấp)

Tăng giảm bằng cách nào? Tăng giảm phát triển dựa vào các yếu tố:

a. Càng nhiều lá: sức kéo nhựa tới khu vực có lá càng lớn.

b. Lá càng mập, càng dài, càng xanh: lá làm việc khỏe = sức nhựa cao.

c. Càng nhiều chồi, chồi càng mập, mức kéo nhựa càng cao. Đồng thời lượng Auxin chuyển xuống rễ càng lớn.

d. Cường độ và thời lượng nhận ánh sáng cao giúp lá làm việc mạnh. (Ánh sáng đủ mạnh cũng làm nhiệm vụ kích thích chồi ẩn dưới vỏ, trong trường hợp cần tạo chồi mới ở vùng cành trên 2 tuổi, bạn cần để ý chuyện này)

e. Đủ không khí luân chuyển với ẩm độ cao về đêm (sương đêm), giúp lá dễ thực hiện việc hoán chuyển nhựa về đêm.

Qua những nhận định trên , các bạn thấy một vài điều hết sức rõ :

  • Lá: càng nhiều, càng dài, mập, xanh: nhựa càng tới nhiều: khu vực càng mạnh.
  • Lá càng nhiều càng rậm: nắng gió càng khó xâm nhập. Đặc biệt là cành càng rậm lá, càng cản mức phát của cành dưới nó.
  • Đọt chồi càng phát cao, mức kéo nhựa càng mạnh.
  • Càng ít chồi, mức auxin chuyển xuống rễ càng yếu đi.

Vậy thì gia giảm mức tăng trưởng cho cân đối chính là:

  • Nhổ bỏ bớt lá ở khu vực mạnh để giảm mức kéo nhựa.
  • Cắt bỏ một phần hoặc toàn phần chồi và đọt chồi khu vục mạnh để giảm sức kéo nhựa.

Nhưng việc cắt bỏ hay cắt bớt chồi lại gây một hệ quả xấu: giảm mức phát rễ trong tương lai (vì thiếu auxin phát rễ từ chồi và đọt chồi, tức là giảm mức tạo auxin phát chồi trong tương lai. Đây chính là điều chưa ai nói tới. Các bạn cần hết sức lưu ý điều này cho những cây còn trẻ (dưới 10 tuổi), bởi những cây này đang cần ưu tiên nhiều rễ, nhiều lá cho mập gốc, dầy vỏ.

Ngược lại vùng mạnh, những vùng yếu cần được giữ nguyên lá và chồi.

Cụ thể, chúng ta sẽ tiến hành tỉa đọt trong khoảng BC của vòng luân chuyển Auxin. Trước khi thực hiện cắt tỉa, cần ngưng tưới 3-5 ngày cho nhựa đặc lại, giúp bớt mất nhựa.

ưu thế phát triển trên cây thông đen nhật bản thời điểm cắt tỉa thông nhằm mục đích cân bằng giữa các vùng phát triển

Tại hình 2 ở trên, các bạn quan sát khu vực BC. Đó là khoảng thời gian chúng ta thực hiện việc cắt tỉa tạo cân đối tổng thể. Bạn nên lấy góc độ mở lá alpha ở đọt chồi “khu vực vừa” làm chuẩn. Bạn sẽ tiến hành như sơ đồ dưới đây. thời điểm cắt tỉa thông đen nhằm mục đích cân bằng giữa các vùng phát triển

1. Khi lá mầm ở đọt chồi khu vực mạnh vừa tượng những chấm xanh, bạn cắt bỏ 3/4 chiều cao đọt mạnh ở tất cả mọi khu vực mạnh trên toàn cây. (Lưu ý rằng tỉa 3/4 chiều dài tất cả các đọt chứ không phải tỉa 3/4 tổng số đọt)

2. Chờ khi lá ở đọt chồi “khu vực vừa” xòe ra góc khoảng 5-10 độ (khoảng chừng 2-3 tuần sau giai đoạn 1 ờ trên), các bạn cắt bỏ toàn bộ mọi đọt chồi khu vực vừa.

3. Nhớ : toàn bộ đọt chồi khu vực yếu để nguyên trạng.

4. Khoảng 2 tuần sau giai đoạn (2.): một lô chồi xuất hiện quanh chỗ cắt ờ giai đoạn (1.). Bạn lại ngắt bỏ toàn bộ những mầm đọt mới này.

5. Khi những đọt chồi ở vùng yếu phát triển nhanh và mạnh hơn, bạn thấy lá của chúng mở ra alpha =15-20 độ, đó chính là lúc bạn sẽ thấy chỗ cắt của giai đoạn (1.) và (2.) ra thêm đợt mầm thứ nhì. Bạn lại ngắt bỏ bớt, chỉ giữ lại hai chồi yếu (nhỏ nhất) ở mỗi chỗ cắt. Như vậy là bạn đã thực hiện xong tiến trình chuyển hướng năng lực phát triển của cây Thông từ vùng mạnh và vùng vừa sang vùng yếu.

Hỏi: Tại sao chúng ta không tiến hành cắt tỉa chồi khoảng giai đoạn C->D mà lại cắt vào khoảng giai đoạn B->C? Như biểu đồ bên trên thì trong khoảng giai đoạn A->C là giai đoạn mà rễ phát triển, trong khoảng giai đoạn C->A là giai đoạn lá phát triển. Nếu ta cắt như trên vậy thì có ảnh hưởng gì đên sự phát triển của rễ không?

Đáp: Ở khoảng BC, tại điểm B: mầm lá nhú xanh, là lúc auxin tử đọt chồi đã chuyển vào nhựa luyện tối đa, nhưng chưa đi xuống được tới rễ thôi. Do đấy không ảnh hưởng tới sức phát rễ.

Ở đợt phát triển tiếp theo ta sẽ tiến hành tỉa lá. Mời bạn xem thêm Phần 8: tỉa lá thông đen để biết thêm về mục tỉa lá. Phần tỉa lá này quá dài nên mình phải tách thành một mục riêng cho dễ đọc.

Với vùng đủ nắng quanh năm như Sài Gòn thì là vụ Thu-Đông (mời bạn xem lại đồ hình vòng số 8 bên trên). Các bạn sẽ áp dụng tỉa lá trong khoảng EF, lúc lá đọt chồi vùng mạnh có góc mở lá là 5-10 độ.

Nguyên tắc như sau:

a. Nếu thấy các đọt chồi ở vùng đỉnh cây (vùng mạnh ), vẫn có vẻ phát mạnh, các bạn sẽ tỉa bớt 30% số lá ở dưới những đọt chồi mạnh này (tỉa bằng cách nhổ 1 lá ở mỗi cặp).

b. Nếu các bạn thấy cần (vùng yếu chưa phát mạnh như ý bạn muốn ), bạn sẽ tỉa tiếp 30% số lá ở vùng vừa khi lá ở đọt chồi vùng này xòe góc 10 độ.

c.Nếu bạn nhận thấy vùng yếu đã có sức phát triển tốt, bạn không cần phải tỉa lá trong mùa Thu đông này. Nhưng hãy chờ qua năm sau ở vòng Xuân hạ, bạn sẽ thực hiện tỉa lá (a.) và (b.) ở giai đoạn BC.

Không nên tỉa một lúc quá 30% số lượng lá già để tránh làm khựng vòng luân chuyển Auxin. Cần tỉa nhiều, chia ra làm nhiều ngày. Nếu Cây Thông đen Nhật Bản bán thành phẩm của chúng ta phát triển cân đối vào năm thứ nhì, có nghĩa là bạn đã thực hiện tốt việc tạo tính cân đối của cây Thông bonsai. Nhưng nếu cây vẫn còn mất cân đối (vì quá mất cân đối trong năm trước) thời chúng ta nên để cho cây phát triển tự do trong năm thứ nhì. Sau đó tiếp tục cắt tỉa đọt vùng mạnh và vùng vừa. Sang năm thứ 4 là cây Thông đen Nhật Bản đã chắc chắn có mức phát cân đối toàn cây.

2. Kiến tạo chồi mới

(làm được phần này bạn sẽ thành một cao thủ Thông đen)
Việc tỉa đọt chồi và lá để thúc đẩy cây Thông đen Nhật Bản tạo chồi mới ở khu vực bạn muốn là việc làm có hơi rắc rối. Lý do như đã trình bày trước là có quá nhiều yếu tố tác động, nên kết quả cũng thay đổi khôn lường. Tuy nhiên dựa trên công thức:

Thời điểm + Số chồi +Cỡ chồi còn lại + sức khỏe cây = số chồi mới + vị trí mới (1*)

Chúng ta sẽ cố gắng (qua thực tế quan sát và ghi nhận ) đưa ra một số những kết luận, coi như làm chuẩn để có thể dựa vào đặng gia giảm khi muốn tỉa chồi, đọt chồi hay lá. Mục đích khác nhau sẽ có cách tỉa hơi khác nhau và thời điểm khác nhau. Hai trường hợp là:

  1. Tạo nhiều chồi để có nhiều chi thứ cấp 2, cấp 3.
  2. Tạo chồi ở vùng trong cành, gần thân.

Trong các biến số của công thức (1*) bên trên thì thời điểm tỉa chồi là biến số khó chơi nhất. Hồi nào tới giờ ai cũng đưa ý kiến là ngắt đọt chồi vào khoảng thời gian tháng mấy. Có hơn nữa thì cũng là xác định: đầu tháng, giữa tháng hay cuối tháng. Chứ còn đích xác ngày nào thì có ai dám nói. Vì thế: thời diểm ngắt đọt chính là điều chúng ta cần tìm hiểu để xác định.
Chứ còn các biến số còn lại thì chúng ta có thể kiểm soát được.

Các bạn có thấy vậy không nào?

Đây nhá! Cây khỏe mạnh hay không thì bạn cứ nhìn chồi, nhìn đọt chồi phát ầm ầm; lại thêm lá màu xanh đen đậm, ngắn mập. Thế là khỏe mạnh rồi. Còn thì ngắt bao nhiêu đọt vừa, ngắt bao nhiêu đọt mạnh là hoàn toàn do bạn quyết định.

Tóm lại, duy nhất có thời điểm ngắt đọt là chúng ta cần xác định càng chính xác càng tốt.

Từ suy nghĩ trên, mình xử dụng 4 thời điểm trên chu trình phát triển của cây Thông đen Nhật Bản:

Phát chồi đến ngưng phát đọt chồi, rồi phát lá: giai đoạn 1.
Từ lúc bắt đầu có lá trên đọt chồi đến khi lá xòe 15 độ: giai đoạn 2.
Từ lúc lá 15 độ đến khi lá 30 độ: giai đoạn 3.
Từ khi lá 30 độ đến khi lá 45 độ: giai đoạn 4.

Khi cây Thông xong giai đoạn 4, nó lại bắt đầu giai đoạn 1.

Mình gọi đó là 1 chu trình phát triển, hay một vòng phát triển. Đồng thời đặt cho mỗi điểm ở giai đoạn một cái tên trên vòng phát triển cho dễ tính: A, B, C, D.

Cụ thể, để tạo chi thứ cấp ta sử dụng kiểu (3), để tạo nhiều chi mới sát chân cành ta sử dụng kiểu (4) trong phần 9: 4 kiểu tỉa chồi

3. Mục đích ngắn lá

Mục đích cuối cùng của tỉa đọt và lá là để tạo lá ngắn đặng lá có tỉ lệ hợp với tổng thể của cây. So ra, mục đích này tương đối dễ đạt nhất trong việc tỉa đọt và tỉa lá vì cây đã tương đối cân bằng sinh trưởng. Thế nhưng điều lưu tâm chính không phải là ở cách tỉa, nhưng ở cách tưới nước, bón phân.

Cụ thể, việc tỉa cho ngắn lá sẽ tiến hành qua 3 giai đoạn:
Giai đoạn tỉa cành non
a. Trước tiên, bạn dùng kẹp nhíp nhổ từng lá trên những đọt chồi mạnh. Bạn nên nhổ hết lá các cành non mạnh ở toàn cây trong vài ngày (thí dụ 3 cành trong 6 ngày).

b. Tại những cành non yếu, các bạn cắt bỏ 1/3 chiều cao đọt. Giữ lại khoảng 1 cm, có 6 cặp lá trên đó. Cắt hết các cành non ở toàn cây (6 ngày)

c. Khoảng 14 ngày sau, các bạn sẽ thấy đỉnh các cành non yếu phát ra những chồi mới. Lúc đó, các bạn cắt cành non mạnh, chừa lại một đoạn còn cao chừng 1,5 cm với 6 cặp lá. (nếu cuống cành non mạnh chỉ có vảy lá, bạn nên cắt 2 lần, chờ có mầm lá ở đoạn đế hãy cắt tiếp)

d. Thêm 14 ngày nữa, các bạn thấy chồi non ở cành non yếu đã phù lớn. Và tại cành non mạnh cũng bắt đầu có chồi non. Chúng ta bước sang giai đoạn tỉa chồi.
tỉa cành non của cây thông đen nhật bản để giúp lá ngắn lại
Giai đoạn tỉa chồi
Căn bản là vùng mạnh giữ chồi yếu, vùng yếu giữ chồi mạnh. Mời bạn xem đồ hình dưới đây:

tỉa chồi cây thông đen nhật bản để làm ngắn lá
Sau 14 ngày ở giai đoạn (d.) bên trên, các cành non mạnh cũng bắt đầu có chồi non. Các bạn chỉ cần làm một việc đơn giản là: lấy kẹp nhíp bẻ ngang bỏ đi những chồi mạnh trên mặt đế cành non mạnh. Nên giữ lại hai chồi yếu nhất.

Ngược lại, trên mặt đế cành non yếu, các bạn cứ để tất cả các chồi phát triển thêm khoảng 10 ngày nữa. Khi những chồi ở đế cành non yếu bắt đầu bung lá, lúc đó bạn hãy ngắt bỏ những chồi yếu. Bạn có thể giữ lại từ 2 đến 3 chồi mạnh tại đây.
Giai đoạn tỉa lá
Tỉa lá là giai đoạn phụ thêm cho giai đoạn tỉa chồi, tỉa cành non, tỉa đọt nhằm giúp cân bằng phát triển giữa các vùng. Tuy là chuyện phụ nhưng cũng giúp lá ngắn lại khá nhiều.
Cụ thể với cành ví dụ như hình dưới đây, chúng ta để ý tới tổng số lá ở ba chi thứ A, B, C:

  • Chi thứ A : 100 lá già + 140 lá non (20 lá /đọt x 7 đọt ) =240 lá
  • Chi thứ B : 200 lá già + 150 lá non ( 30 lá /đọt x 5 đọt ) =350 lá
  • Chi thứ C : 50 lá già + 80 lá non ( 8 lá / đọt x 10 đọt ) =130 lá

Như vậy , ngoài việc tỉa chồi và cắt cành non trên cành số 1 để tạo lá ngắn, chúng ta cũng cần nhổ bớt lá ở các chi A và B để tạo cân xứng với C.

Với thí dụ ở trên (giả sử tất cả các lá có sức mạnh tương đương ), bạn có thể giữ nguyên lá ở chi thứ C, nhổ bớt ở A cho còn 100 lá, tại B còn 80 lá. Sẽ có nhiều triển vọng sức nhựa sẽ chuyển tương đối điều hòa hơn (bỏ qua chuyện tỉa đọt, cắt cành).

Tóm lại, khi cần nhổ lá để tạo cân đối phát triển, các bạn có thể dùng tổng số lá vùng yếu làm căn bản. Sau đó giảm thiểu lá các vùng mạnh cho thấp hơn vùng yếu là đạt.

Tưởng cũng nên nhắc lại: giảm thiểu số lá , nhưng mật độ bao lá trên diện tích mặt vỏ vẫn nên giữ ở mức tối đa bằng cách nhổ 1 lá, giữ lại 1 lá, ở mỗi bao lá, sẽ giúp cây đỡ bị khựng và an toàn phát triển.
nhổ bớt lá giúp cân bằng phát triển giữa các khu vực

Lưu ý quan trọng trong việc cắt tỉa chồi

1. Muốn cắt tỉa thì phải nuôi cây khỏe trước đã.

2. Khác với sự yếu ớt của Thông trắng, Thông đen Nhật Bản chịu được sự cắt tỉa cao. Tuy nhiên cố gắng đừng để auxin tụt xuống dưới 75% (tức là đừng cắt quá 1/4 lá).
3. Khi cắt chồi thì nên cắt chéo, sẽ mau lành hơn cắt ngang. cắt chéo chồi thông đen nhật bản

4. Hỏi: Làm thế nào biết chồi nào mạnh chồi nào yếu? Đáp: Dựa vào độ cao của chồi.

Tuy nhiên không thể nói “chồi cao bao nhiêu cm thì mạnh” mà cần phân loại tất cả các chồi có trên cây đó thành 3 nhóm. Thí dụ: một cây Thông đen AA có 30 đọt chồi, có chiều cao như sau:

  • nhóm 1: cao từ 7 cm tới 12cm (hoặc cao từ 7 cm trở lên ): 7 chồi.
  • nhóm 2: cao từ 4cm tới 7 cm: 14 chồi.
  • nhóm 3: cao dưới 4 cm: 9 chồi.

Lúc đó bạn có thể nói cây Thong đen AA có: 7 đọt chồi mạnh, 14 đọt chồi cỡ vừa, 9 đọt chồi cỡ yếu. Bây giờ chúng ta xét một cây Thông đen BB. Bạn quan sát và đếm được tổng cộng 45 đọt chồi. Bạn cũng phân làm ba nhóm:

  • nhóm 1: đọt cao hơn 5 cm : 22 đọt.
  • nhóm 2: đọt cao 3 tới 5 cm : 10 đọt.
  • nhóm 3: đọt cao dưới 3 cm :13 đọt.

Lúc đó bạn nói: Cây BB có 22 đọt mạnh, 10 đọt vừa, và 13 đọt yếu.

5. Đọt chồi của Thông đen Nhật Bản khi được ngắt bỏ một phần hay toàn bộ chiều cao của đọt sẽ cho kết quả nảy chồi khác nhau.

6. Khi tỉa đọt, chúng ta nên tỉa hết tất cả các đọt yếu trên toàn cây, sau đó tới những đọt vừa trên toàn cây, cuối cùng là đọt mạnh của toàn cây. Làm như vậy có nghĩa là: chúng ta cho đọt yếu và khu vực yếu có nhiều thời gian hơn trong việc phát triển. Đồng thời, khi đọt yếu bị ngắt trước, cây sẽ cố dồn nhiều nỗ lực vào chỗ bị ngắt để “sửa chữa”, đọt yếu và vùng yếu sẽ nhận được nhiều kích thích tố phát chồi hơn bình thường.

7. Chúng ta nên dàn trải công việc tỉa đọt ra một khoảng thời gian dài. Ở những cây trung bình, mình sẽ thực hiện trong 14 ngày. Với những cây già hơn 15 tuổi, mình thích thực hiện trong 27 ngày.

Khi chúng ta dàn trải công việc (mỗi ngày một chặng tỉa đọt), cây Thông đen sẽ có đủ thời gian để chấn chỉnh tình trạng giảm áp suất nhựa từng khu vực và kịp thời “hoán chuyển” sức nhựa tới khu vực “bị thương” để sửa chữa. Chúng ta thường hay nói đó là tránh cho cây bị khựng hay bị sốc nếu có sự thay đổi quá nhiều trong một lúc.

Gộp (6.) và (7.) lại ta có 2 sơ đồ tỉa đọt cho 2 trường hợp cây già và cây còn trẻ như sau.
27 ngày cắt tỉa đọt thông đen

Đối với cây thông quá già, ta chia cây thông làm 9 khu, mỗi ngày cắt 1 khu. Thứ tự cắt như sau: ngày 1 đọt yếu vùng 1A, ngày 1 đọt yếu vùng 1B, ngày 3 đọt yếu vùng 2A….ngày 10 đọt vừa vùng 1A, ngày 11 đọt vừa vùng 1B, ngày 12 đọt vừa vùng 2A…ngày 27 đọt mạnh vùng 3C

14 ngày cắt tỉa đọt thông đen nhật bản

Đối với cây thông chưa quá già, sức bật còn cao, ta chia cây thông làm 2 phần mạnh yếu (thay vì chia mạnh/vừa/yếu như hình trước). Cũng cắt tương tự 14 ngày là xong

8. Những chỗ có quá nhiều đọt chồi, ta nên cắt bớt chỉ giữ lại 2 đọt. Những vùng yếu mà có nhiều đọt thì ta giữ lại 2 đọt mạnh nhất, trong khi vùng mạnh thì ta giữ lại 2 đọt yếu nhất.
9. Có một số loại thông đen vốn có lá ngắn sẵn từ lúc gieo hạt như giống lùn Yatsubusha, Mikawa, Shikoku. Ưu điểm thì quá rõ rồi, nhưng nhược điểm của những chủng loại này là rất chậm lớn. Luôn luốn những giống lùn sẽ chậm lớn hơn nhiều so với loài có mức cao bình thường.

Thế nên mình đề nghị các bạn chưa nên bận tâm về những chủng loại đặc biệt. Đầu tiên, các bạn cứ thực hiện Thông đen Bonsai bằng loài Thông Đen Nhật Bản thường, sẽ có nhiều lợi điểm: cây rất khỏe mạnh, chóng lớn, ít bệnh, ít kén loại đất trồng, và dễ cắt tỉa.

Nguồn trích dẫn caycanhvietnam, tác giả Vũ Hưng.

Chuyên mục: Các giống cây cảnhĐã gắn thẻ với:

2 bình luận


Gửi bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.

Bình luận *

Tên *